"Afrika moet verder kijken dan graan: wortels, knollen en bananen worden cruciaal" (OPINIE)

Naar verwachting zullen enkele gewassen die nu wat over het hoofd worden gezien tegen 2050 een belangrijke rol gaan spelen in de voedselzekerheid en de economische groei op het Afrikaanse platteland.

Vandaag domineren de top-drie-graangewassen (maïs, rijst en tarwe, red.) de voedselsector in Afrika. Maar ook de vleesconsumptie stijgt er snel. De verwachting is echter dat de opmerkelijke maar bescheiden yam, zoete aardappel, cassave en enkele andere wortelsoorten de komende drie decennia 140 miljard dollar aan extra marktwaarde zullen creëren. Dat is niet min in vergelijking met 41 miljard voor rijst, gierst en maïs, en 70 miljard voor vlees. Bananen en bakbananen voegen nog eens 50 miljard toe aan die balans.

Deze robuuste, lokaal aangepaste en kosteneffectieve gewassen behoren al tot het basisvoedsel op het hele continent. Ze zijn goed voor meer dan 40 procent van de totale voedselproductie en hun belang neemt nog toe nu boeren – in het bijzonder vrouwelijke boeren – steeds meer te maken krijgen met moeilijke groeiomstandigheden en extreem weer.

De veerkracht van knollen en bananen

Ondanks de betaalbaarheid en de veerkracht van wortels, knollen en bananen is hun hoofdrol in de klimaatslimme voedselsystemen van de toekomst niet gegarandeerd in Afrika. Daar is een bepaald soort aanpak voor nodig - verenigd en flexibel - waar we onlangs, op de eerste Afrikaanse klimaattop in Nairobi (Kenia), alvast een glimp van te zien kregen.

Wortelgewassen zijn van nature beter bestand tegen hitte en droogte dan granen, peulvruchten en groenten. Daardoor kunnen ze zich gemakkelijker aanpassen aan de onvermijdelijke gevolgen van de klimaatverandering. Cassave zou zelfs kunnen gedijen bij stijgende temperaturen, toont onderzoek aan. 

Ecologische superfoods

Om deze ecologische superfoods ten volle te kunnen benutten heeft Afrika echter nood aan gecoördineerde inspanningen: de waardevolle en resistente gewassen moeten alle kansen krijgen om er optimaal te kunnen groeien, in grote hoeveelheden, en mensen moeten er vertrouwd mee gemaakt worden.

Inclusieve bestuurssystemen kunnen een beginpunt zijn, net zoals nieuwe en minder risicovolle investeringsmodellen in onderzoeksprogramma's voor genetische verbetering. Wortelgewassen zijn van oudsher moeilijk te kweken, maar dankzij recente wetenschappelijke doorbraken kunnen we variëteiten telen die beter de droogte, de hitte en een verhoogd zoutgehalte verdragen.

Plantenveredeling heeft deze vooruitgang versneld, waardoor nieuwe variëteiten klimaatbestendiger en voedzamer zijn. Dat is goed nieuws voor de bevolking op het platteland, waar de gewassen verbouwd worden, maar ook voor de stad, waar het lastig kan zijn om verse en gezonde producten met een beperkte houdbaarheid te leveren.

Nu is er vooral meer wetenschappelijke samenwerking vereist om Afrika’s capaciteit op te bouwen om de recente kennis uit de landbouwwetenschap toe te passen. Een regionaal samenwerkingsverband rond wortels, knollen en bananen neemt alvast het voortouw door nationale onderzoeksprogramma’s te verbinden met onderzoekscentra van CGIAR (een mondiaal onderzoekspartnerschap naar voedselzekerheid, red.) en andere internationale partners.

Nog een aandachtspunt: door de verschillen in klimaat tussen Afrikaanse regio’s zal de impact van de klimaatverandering op wortels en verwante gewassen variëren van land tot land. Zo zijn er aanwijzingen dat het toekomstige klimaat de aardappelproductie in Malawi, Tanzania en Oeganda negatief zal beïnvloeden, maar dit voor de aardappelteelt in Burundi en Rwanda net gunstig kan zijn.

Kennis bundelen

Het Afrikaanse continent heeft daarom veel baat bij meer geïntegreerde en grensoverschrijdende kweekprogramma’s. Die verhogen de efficiëntie door de middelen en de kennis te bundelen. Tegelijkertijd creëren ze de nodige capaciteit om te reageren op specifieke lokale behoeften.

Een laatste belangrijk punt is dat de nieuwste en meest geschikte variëteiten ook daadwerkelijk bij de boeren moeten terechtkomen via goed werkende en vlotte  zaadleveringssystemen.

Van de meeste gewassen worden verbeterde variëteiten in Afrika slechts voor 40 procent gebruikt. Dat betekent dat de meeste boeren werken met plantmateriaal en zaden die niet geoptimaliseerd zijn voor de huidige omstandigheden. Vaak zijn variëteiten op de akkers tien jaar of ouder, waardoor boeren en voedselvoorzieningsketens de voordelen mislopen van de snelle landbouwontwikkelingen van het voorbije decennium.

Om klimaatbestendige variëteiten sneller te verspreiden, is het cruciaal om effectieve manieren te vinden of te ontwikkelen om boeren te bereiken. Dit kan gebeuren via informele kanalen of via coöperaties, overheidsinitiatieven of met de hulp van ngo’s.

De recente Afrikaanse klimaattop toonde aan hoe krachtig een verenigde stem kan zijn in de aanpak van gedeelde uitdagingen. Tegelijkertijd werden ook de verschillen op het niveau van individuele landen erkend, onder meer op vlak van de omgang met de klimaatcrisis.

Maar wat betreft de klimaatbestendige voedselzekerheid: daar biedt lokaal basisvoedsel – zoals wortels en knollen – het grootste potentieel. Met meer investeringen en samenwerking kunnen zulke gewassen voldoen aan de behoeften van heel veel Afrikanen.

De Groene Revolutie die de mondiale graanproductie heeft getransformeerd, moet nog plaatsvinden voor wortels, knollen en bananen. Dankzij de wetenschappelijke vooruitgang, inzichten op vlak van milieu en regionaal politiek leiderschap is het moment aangebroken waarop deze gewassen Afrika op het juiste spoor kunnen zetten voor een voedselzekere toekomst.