Recordaantal Cubanen ontvlucht ergste crisis sinds jaren 90 

Het aantal Cubanen dat de Verenigde Staten wil binnenkomen, voornamelijk via de Mexicaanse grens, is omhooggeschoten van 39.000 in 2021 tot meer dan 224.000 in 2022. Velen hebben hun huis tegen bodemprijzen verkocht om zich een enkele vlucht naar Nicaragua te kunnen veroorloven, vanwaar ze via Mexico een toevluchtsoord in de VS proberen te zoeken. 

De elf miljoen Cubanen die op het eiland achterblijven, bevinden zich in een steeds uitzichtlozere situatie. Interne emigratie uit de armste provincies heeft geleid tot overbevolking in hoofdstad Havana. Degenen voor wie de overheid geen onderdak vindt, wonen in opvangcentra (bouwvallige verlaten gebouwen die zijn omgebouwd tot tijdelijke huisvesting). Anderen wonen in huurkazernes, die soms op instorten staan.

Speciale periode

Schrijnende tekorten aan voedsel en medicijnen zijn een dagelijkse realiteit in het land dat sinds 1962 wordt geteisterd door een handelsembargo van de VS en sinds 1959 door een strikte overheidscontrole op de economie. Regelmatige stroompannes herinneren de Cubanen dezer dagen aan het begin van de jaren negentig, toen het eiland in de problemen kwam nadat de Sovjet-Unie instortte en de hulp uit Moskou opdroogde. 

Om die "speciale periode" te overleven werd Cuba afhankelijk van internationaal toerisme en van de geldzendingen door onderdanen in het buitenland. Beide inkomstenstromen zijn recent flink teruggevallen. Vanwege de coronapandemie ging het eiland op slot en verminderde het aantal bezoekers in 2020 met 75 procent.  Daardoor zijn er niet voldoende valuta voor de invoer van basismiddelen, waardoor schaarste en lange rijen ontstaan voor winkels. 

Een slechte getimede monetaire hervorming, waarbij de dubbele munt werd afgeschaft, bracht een inflatoire schok met zich mee. De voedseltekorten hebben een boomende zwarte markt in de hand gewerkt. 

Tijdens een recente reis naar Cuba sprak James Clifford Kent met de lokale bevolking. Luis Lázaro, een bouwvakker uit Havana, vertelde hem: “De zaken staan er belabberd voor. Het is totale crisis: voedsel, medicijnen, kleding. Als het niet het ene is, is het het andere. Je werkt non-stop om de eindjes aan elkaar te knopen en soms is dat niet genoeg."

Kortstondige wapenstilstand

In 2016, na meer dan een halve eeuw van vijandelijkheden, kwam er een dooi in de betrekkingen tussen de VS en Cuba. Barack Obama werd de eerste Amerikaanse president die het eiland bezocht sinds 1928. The Rolling Stones vergastten Havana op een gratis rockconcert.

Volle cruiseschepen losten hun passagiers in de haven van Havana, die vervolgens in klassieke cabrio's door de hoofdstad werden vervoerd. Buitenlanders stroomden naar Havana om de bedwelmende sfeer op te snuiven, met Rihanna, Beyoncé en Jay-Z in de voorhoede van een stoet bekende Westerse bezoekers. Privé-ondernemingen bloeiden te midden van een algeheel optimisme. 

Obama’s opvolger Donald Trump gooide vanaf 2016 roet in het eten, net toen Fidel Castro, de voormalige leider van de Cubaanse revolutie, stierf. Onder Trump werden de oude reis- en zakenbeperkingen hersteld. 

Havana-syndroom

Tegelijkertijd werden Amerikaanse diplomaten en inlichtingenofficieren die op het eiland waren gestationeerd getroffen door mysterieuze gezondheidsklachten: gehoorverlies, hoofdpijn en duizeligheid. Washington gaf Cuba de schuld van het "Havana-syndroom" en riep het grootste deel van zijn ambassadepersoneel terug, slechts twee jaar nadat beide landen ambassades heropenden in elkaars hoofdsteden. 

Als klap op de vuurpijl zette Trump, als een van zijn laatste beleidsdaden, Cuba weer op de lijst van staatssponsors van terrorisme, waardoor Cuba van internationale geldschieters werd afgesneden. Eerder had hij de geldovermakingen die Cubaans-Amerikanen naar het eiland konden sturen al ingeperkt.

De Democratische president Joe Biden heeft het beleid opnieuw ietwat versoepeld nu steeds meer Cubaanse migranten aan zijn zuidgrens opdagen. Zo heropende hij de Amerikaanse ambassade in Havana voor visumaanvragen, waardoor sommige Cubanen een officieel pad krijgen om te emigreren. Voorlopig lijkt het onvoldoende. 

Cubaans verzet

Sinds 2018 vinden Cubanen makkelijker toegang tot internet en dus sociale media. Dat speelt een belangrijke rol in een nieuwe gemoedstoestand onder Cubanen. De Economist Intelligence Unit beschrijft de dubbele impact ervan: Cubanen eisen meer politieke en economische liberalisering en rekenschap door de regering, terwijl Amerikaanse sancties en de steun daarvoor vanwege opposanten de hardliners die zich verzetten tegen hervormingen aanmoedigen.

Ondanks overheidsbeperkingen en slechte infrastructuur heeft 68 procent van de Cubanen toegang tot internet. WhatsApp, Instagram en andere sociale netwerken worden veel gebruikt door Cubanen, vooral jongeren.

Internettoegang was essentieel in de Cubaanse protesten van 2021, toen onvrede aangewakkerd door coronabeperkingen en wijdverbreide tekorten ontaardde in straatprotesten die snel door de politie werden onderdrukt. Veel spraakmakende Cubaanse artiesten en bloggers die volgens de regering de steun van de Verenigde Staten genieten werden toen opgepakt.

Massale uittocht

Ana María, een 52-jarige Cubaanse moeder van twee kinderen, beschrijft de toename van misdaad en corruptie. Volgens haar verkopen Cubanen liever spullen op de zwarte markt dan te werken voor een salaris dat hun basisbehoeften zelfs niet dekt.

Een 29-jarige Cubaanse kunstenaar, die liever anoniem blijft, vertelt: "Veel van mijn goede vrienden zijn vertrokken naar het noorden op zoek naar sociaaleconomische stabiliteit voor zichzelf en hun families."

Het befaamde vermogen van Cubanen tot vindingrijkheid tegenover enorme moeilijkheden bereikt zijn limiet. De hoop vervaagt snel.

Na zes decennia embargo en het rigide socialistische model heeft de sterk dalende levensstandaard ertoe geleid dat twee procent van de Cubaanse bevolking het eiland in slechts één jaar tijd heeft verlaten. Veel meer snakken ernaar om ze te volgen.

-

Dit artikel is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.