Waarom Zuidelijk Afrika veel te winnen heeft bij een Brexitakkoord

Verwacht wordt dat Groot-Brittannië de interne markt en de douane-unie van de EU op 1 januari 2021 verlaat. Een handelsovereenkomst moet de toekomstige handelsbetrekkingen tussen de EU en het VK regelen. Maar het vooruitzicht van zo’n deal is twijfelachtig na een nieuw controversieel wetsvoorstel van de Britse regering, dat probeert delen van het Brexit-pact te herroepen.

De uitkomst van de besprekingen zal gevolgen hebben voor de Zuid-Afrikaanse economie, met name de handel. De EU is als regionaal blok de grootste handelspartner van Zuid-Afrika, en Zuid-Afrika is de grootste handelspartner van de EU in Afrika. Het land heeft ook langdurige en uitgebreide handelsbetrekkingen met Groot-Brittannië. Voor de Brexit was Groot-Brittannië na Duitsland de grootste handelspartner van Zuid-Afrika binnen de EU. Het land is ook de vierde grootste exportmarkt van Zuid-Afrika, na China, Duitsland en de Verenigde Staten.

Onder Europese overeenkomst

Tot voor de Brexit dreef Groot-Brittannië handel met Zuid-Afrika onder een economische partnerschapsovereenkomst (EPO) tussen de Europese Unie en enkele lidstaten van de Southern African Development Community. Die zogenaamde “EPO EU-SADC” was op 10 oktober 2016 in werking getreden. Krachtens deze overeenkomst heeft de EU de douanerechten voor Zuid-Afrikaanse exporten geheel of gedeeltelijk afgeschaft, met uitzondering van aluminium en verschillende landbouwproducten.

De EU-SADC EPA specificeert de oorsprongsregels waaraan producten moeten voldoen om preferentiële markttoegang te verkrijgen, oorsprongsregels en handelsmaatregelen om oneerlijke handelspraktijken aan te pakken. Het bevat ook richtlijnen om de invoerrechten te verhogen als een sterke stijging van de invoer ernstige schade dreigt te berokkenen aan de binnenlandse markt.

Maar nu Groot-Brittannië heeft beslist de EU te verlaten, kan het ook niet langer deel zal uitmaken van de EU-SADC EPO. Dat impliceert op zijn beurt dat de handel tussen de SADC-landen en het VK niet langer de preferentiële voorwaarden kan genieten die bestonden onder het EU-SADC EPA-kader.

Een nieuwe deal

Om verstoring van de handel te voorkomen, sloten de landen van de Zuid-Afrikaanse douane-unie (SACU) in 2017 al een nieuwe overeenkomst met Groot-Brittannië. De landen van de douane-unie zijn Zuid-Afrika, Botswana, Lesotho, Namibië en Eswatini - plus Mozambique (SACUM). 

Het principeakkoord is dat SACUM en Groot-Brittannië de voorwaarden van de bepalingen van de bestaande EU-SADC EPO zullen overdragen in een nieuwe bilaterale handelsovereenkomst. Op die manier zou de de continuïteit van de handelsbetrekkingen na de Brexit gewaarborgd zijn.

Na twee jaar onderhandelen werd in september 2019 een nieuwe overeenkomst gesloten, de zogenaamde "SACUM-UK EPA". Die betekende in wezen een overdracht van de voorwaarden van de SADC-EU EPA. Deze voorwaarden hebben betrekking handel in goederen, preferentiële tarieven, technische normen voor gezondheid en veiligheid voor landbouw- en industrieproducten, bescherming van Zuid-Afrikaanse en Britse geografische aanduidingen, en geschillenbeslechting.

Maar er waren enkele onopgeloste kwesties die nog verder moesten worden besproken, zoals tariefcontingenten, de behandeling van bilaterale veiligheidsmaatregelen, overgangsregelingen en geografische aanduidingen.

Nieuwe bepalingen

SACUM-landen hebben onder de EU-SADC EPO recht op rechten- en quotavrije export. Gezien de ontwikkelingsgraad van zijn economie geniet Zuid-Afrika een minder gunstige behandeling voor een deel van zijn export van landbouwproducten, vis en aluminium. Er werd een nieuwe handelsbepaling overeengekomen waardoor SACUM-landen en Groot-Brittannië EU-goederen konden betrekken en gebruiken voor productie om naar elkaars markten te exporteren. Dit verzekerde de continuïteit van waardeketens in Zuid-Afrika, de EU en het VK, met name in de auto-industrie.

De overeenkomst tussen SACUM en Londen voorziet in overgangsregelingen. Die maken het mogelijk om bepaalde bepalingen van de EU-SADC EPO aan haar over te dragen. Daarbij zijn onder meer douanezaken wat betreft bescherming van geografische aanduidingen. Aan de andere kant moet Groot-Brittannië voldoende tijd geven aan exporteurs uit SACUM-landen om zich aan te passen aan nieuwe technische regels voor gefabriceerde goederen, als die afwijken van de Europese regels.

Er werd ook een akkoord bereikt over een ingebouwde agenda voor toekomstige ‘areas of interest’ die niet opgelost konden worden tijdens de onderhandelingen. Daarbij zijn onder meer kwesties rond markttoetreding, exportbelastingen, technische handelsbelemmeringen, geografische aanduidingen en elektronische certificering.

Behoefte aan zekerheid

Er is bij de SACUM-landen grote ongerustheid over het uiteindelijke resultaat van de handelsbesprekingen tussen de EU en Groot-Brittannië en de impact daarvan op de handelsrelatie tussen de SACUM-landen en Groot-Brittannië. 

Een overeenkomst tussen de EU en Londen zal de zekerheid en continuïteit versterken die de SACUM-UK-overeenkomst beoogt wanneer Groot-Brittannië  de Europese douane-unie verlaat. 

Kunnen de EU en het VK het niet eens worden over een deal, dan valt hun handelsrelatie onder de regels van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Dit betekent de facto dat Groot-Brittannië zal worden behandeld als welk ander land ook dat geen preferentiële handel met de EU geniet.

In dit scenario blijft de SACUM-UK-regeling wel behouden, maar het zal ook nieuwe complicaties in de handel en onzekerheid met zich meebrengen over bepaalde kwesties, zoals de hoeveelheid lokale input bij de productie van auto's in Zuid-Afrika voor export naar de markten in Europa en Groot-Brittannië. Een deal tussen de EU en Groot-Brittannië is daarom voor de SACUM-landen de beste uitkomst.
 

Deze analyse verscheen oorspronkelijk op The Conversation.