De Russische jihad komt eraan (OPINIE)

Als we over jihadistisch terrorisme spreken, denken we niet in de eerste plaats aan Rusland. Toch zijn er de laatste jaren steeds meer terroristische aanslagen gepleegd, wat van het land een doelwit maakt. Tegelijkertijd heeft Rusland zich ontpopt tot een bekwaam strateeg in de “War on Terror”. Hoewel de oorlog tegen terrorisme Amerikaans van oorsprong is, voert Rusland zelf de strijd tegen terrorisme op om binnenlandse conflicten, zoals de separatistische bewegingen in Tsjetsjenië, met harde hand aan te pakken.

“Tweederangsburgers” radicaliseren sneller

Centraal-Azië is de grootste “exporteur” van jihadisten ter wereld als we kijken naar het aantal jihadistische strijders op het totale aantal inwoners. Die regio bestaat uit staten die ooit deel uitmaakten van de Sovjet-Unie, zoals Oezbekistan en Tadzjikistan. Uit Rusland komen er wereldwijd 3500 jihadisten. Daarmee kroont dit land zich de grootste voedingsbodem voor moslimextremisme van allemaal.

Onder meer inwoners van Centraal-Azië die naar Rusland migreerden en zich daar tweedehandsburgers voelen, lijken te radicaliseren. Het is dan ook geen toeval dat er steeds meer terroristische aanslagen wereldwijd gepleegd worden door Russische staatsburgers met migratieroots. Bovendien is Rusland zelf een steeds belangrijker doelwit voor zowel Al-Qaeda als IS.

Onlangs bracht uitgeverij Catarata mijn boek Violence, Politics and Religion: In A General Theory of Violent Radicalisation uit. Aan de ene kant biedt het boek een inkijk in de gewelddadige radicalisering van individuen en gemeenschappen die zich willen aansluiten bij terroristische groeperingen die geweld gebruiken voor politieke doeleinden. Aan de andere kant wou ik voorbeelden zoals de Russische kwestie analyseren naast de casussen van de FARC en het ELN in Colombia, de IRA in Ierland, de ETA in Baskenland, het jihadisme in zowel Spanje als Kasjmir, joods extremisme, aanslagen in Palestina en extremisme in de Verenigde Staten. Vooraleer ik in detail treed, lijkt het me opportuun om eerst het concept “de theorie” in een wetenschappelijke context te duiden.

Wat is feit, wat is fictie?

In de volksmond interpreteren we een “theorie” als speculatief, zonder dat daar enig empirisch bewijs voor is. De theorie is de tegenstelling van de realiteit, de waarheid of de feiten. We zeggen wel vaker dat iets “theoretisch” kan, maar “in realiteit” toch anders loopt. In de wetenschap krijgen complexe verklaringen het statuut van een “theorie” als de wetenschappelijke gemeenschap deze verklaring als de meest robuuste, volledige verklaring ziet, of het nu over een natuurlijk fenomeen of een sociale tendens gaat.

Hier probeert de theorie de oorzaken van een fenomeen of tendens juist met precisie en zorgvuldigheid te analyseren, na een uitgebreide empirische observatie en onderzoeken van de bestaande wetenschappelijke literatuur. In mijn boek gebruik ik de wetenschappelijke definitie van de theorie.

Waarom vertel ik u dit? De onderliggende vraag luidt als volgt: kunnen casussen die zo van elkaar verschillen zoals hierboven beschreven, van de FARC tot de ETA, leiden tot een gemeenschappelijke verklaring? Laten we eens kijken.

Sociale verklaringen voor jihadisme

Andere publicaties hebben het reeds uitvoerig over gewelddadig extremisme gehad. Er bestaat een spanningsveld tussen wetenschappers die de verklaring eerder cognitief benaderen (Olivier Roy is een van hen, op zijn werk komen we zo dadelijk terug) of wetenschappers die juist naar structurele oorzaken zoeken om het geweld te verklaren. Die laatste groep minimaliseert de invloed van ideologie en religie. Beide groepen van wetenschappers kunnen niet alles verklaren: er ontbreken bepaalde puzzelstukjes die we zelf proberen in te vullen, met vallen en opstaan.

Een mogelijke sleutel om de puzzel op te lossen, is de morele structuur van het gedrag van het individu en de manier waarop hij of zij zich tot de gemeenschap verhoudt. Dat is van belang bij zowel het radicaliseringsproces als bij de preventie en voor de deradicalisering van individuen en groeperingen.

De morele structuur van het gedrag en de inbedding in een doelgemeenschap kunnen de sleutelelementen zijn, zowel voor radicalisering als voor de preventie en deradicalisering van individuen en groepen. “Morele structuur” klinkt als een psychologische verklaring, maar dat is het niet. Het gaat om de sociale component. Via onze taal staan we met de ander in contact op basis van minstens deze vier sociale dynamieken: (geloofs)overtuigingen, aangeleerde denk-, gevoels- en gedragspatronen, de manier waarop we onze emoties controleren en het vermogen om de gevolgen van onze daden in te schatten.

De eerste sociale dynamiek, het overbrengen van onze overtuigingen en geloofsuitingen, draagt bij tot de radicalisering van medemensen op verschillende manieren. Eerst en vooral zijn zij diegene die er sterke overtuigingen op nahouden, zo sterk dat ze de nood aan geweld kunnen goedpraten. Dat kunnen we in verband brengen met ideologische, religieuze en normatieve elementen. Maar die ene sociale dynamiek alleen is niet afdoende, want slechts een minimaal percentage van mensen die geweld verheerlijken zullen effectief zelf geweld gebruiken.

De tweede sociale dynamiek speelt ook mee. Hier gaat het om mensen die in een gewelddadig huishouden opgegroeid zijn, die zelf geweld gebruiken, geijkte normen met de voeten treden en mensen die een militaire opleiding achter de rug hebben in combinatie met een gewelddadige ingesteldheid. Het gaat met andere woorden om mensen die geen sociale barrières hebben (in tegenstelling tot anderen) om deel uit te maken van extremistische groepering. Zo kan het juist het gebrek aan sterke overtuigingen in plaats van de aanwezigheid ervan zijn die tot radicalisering leidt, zoals Olivier Roy stelt in zijn boek Jihad and Death.

Of iemand controle heeft over zijn of haar emoties, de derde sociale dynamiek, speelt ook enorm mee. Wie zichzelf niet in de hand heeft, zal makkelijker geweld gebruiken of verontwaardiging uiten. Ten slotte noemen we het vermogen om de gevolgen van je eigen daden te voorzien een vorm van “sociale controle” die iemand in staat stelt om te kiezen tussen het ene of het andere gedrag.

Radicaliseren in gezelschap

We hebben nu de invloed van de morele structuur op het gedrag overlopen. Hieruit kunnen we afleiden dat de meeste vormen van radicalisering zich afspelen binnen bepaalde gemeenschappen. Het idee van “lone wolves” mag dan een aantrekkelijk narratief zijn voor de media, maar in realiteit bestaan er amper mensen die uit zichzelf radicaliseren.

Gewelddadige radicalisering komt voor in gezelschap: ofwel in een familie, een (geloofs)gemeenschap of binnen een bepaalde maatschappij. In samenspraak met anderen zijn we meer vatbaar om ons aan te sluiten bij groeperingen die een sterke (soms fatale) overtuiging erop nahouden.

Met deze context in het achterhoofd keer ik terug naar het Russische voorbeeld. Het is interessant om te weten dat het profiel van de terroristen die de laatste jaren aanslagen pleegden in het land jonger en hoger opgeleid was dan de gemiddelde Rus. Vaak zijn het mensen met een migratie-achtergrond, wat dan weer gelinkt kan worden aan frustraties omtrent integratie, gebrekkige sociale mobiliteit en traumatische levenservaringen. Vaak hebben de terroristen juist weinig kennis van religie, maar zijn ze door kennissen geronseld, geradicaliseerd en geïndoctrineerd. De jonge terroristen hebben vaak al eerder kennisgemaakt met geweld, in het leger, binnen het criminele milieu of gewoon in contactsporten.

In de toekomst hoop ik te onderzoeken hoe de morele structuur op hen en hun gemeenschap inwerken, met de bedoeling om de bovengenoemde casussen verder te ontleden.

-

Deze opinie is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.