Aanslag op Crocus City: oorlog in Oekraïne maakte Kremlin blind voor CIA-waarschuwing

De aanval op de Crocus City-concertzaal in de buitenwijken van Moskou, waarbij 137 mensen om het leven kwamen, doet vragen rijzen over de effectiviteit van de inlichtingendiensten om massale terreurdaden te voorkomen.

Informatie over dergelijke gebeurtenissen is zelden nauwkeurig. Vaak bestaat ze uit fragmenten of geruchten, verspreid over politie- en inlichtingendiensten en over de landsgrenzen heen. Inlichtingenanalyse is de manier waarop de agentschappen al die sporen samenbrengen tot een beeld dat zinvol is en dat ambtenaren in staat stelt om te reageren.

De analyse van die inlichtingen is afhankelijk van betrouwbare en tijdige informatie, een open geest, en ambtenaren die de informatie op de juiste manier gebruiken.

Amerikaanse waarschuwing

Begin maart al waarschuwden de VS voor de imminente dreiging van een terroristische aanval met massale slachtoffers op een grote bijeenkomst, zoals een concert. De VS waarschuwden hun eigen burgers om dergelijke plaatsen de volgende 48 uur te vermijden. Woordvoerder van de Amerikaanse Nationale Veiligheidsraad Adrienne Watson zei dat informatie over een dergelijke geplande aanval ook met de Russische autoriteiten is gedeeld.

Een waarschuwing van de Central Intelligence Agency (CIA), met zijn uitgebreide toegang tot communicatie en menselijke inlichtingen, is zeer geloofwaardig. Hoewel het niet exact dezelfde datum was, ligt de waarschuwing van de VS dicht genoeg bij de datum van de aanval op Crocus City om als relevant te worden beschouwd. Het noemde ook Moskou en een uitgaanscentrum als mogelijke doelwitten.

Nieuwszender CNN zegt ook van twee bronnen te vernemen dat er sinds november een gestage stroom van inlichtingen was geweest dat IS vastbesloten was Rusland aan te vallen.

Mentale staat van oorlog

Maar de Russische regering verkeert mentaal in een staat van oorlog met het Westen. Moskou weet ook dat de CIA nauw betrokken is bij het verstrekken van militaire inlichtingen aan de Oekraïners.

In die context is het moeilijk voor het Kremlin om de waarschuwingen van de VS serieus te nemen, of zelfs maar toe te geven dat ze die hebben ontvangen. Kremlin-woordvoerder Dimitri Peskov betoogde dat Rusland geen Amerikaanse inlichtingendiensten nodig heeft. “Onze veiligheidsdiensten werken op eigen kracht, er ligt momenteel geen hulp op tafel”, zei hij op een persconferentie.

Vijf ogen zijn beter dan één

Gezien inlichtingen draaien om het achterhalen en bewaren van geheimen, klinkt het misschien vreemd dat verschillende diensten die routinematig met elkaar delen. Maar binnen een land delen politie- en inlichtingendiensten informatie over individuen, bedreigingen en risico's.

De belangrijkste obstakels daarbij zijn incompatibele systemen en processen, wetten rond geheimhouding, de bescherming van de modus operandi of de bronnen en het risico dat geheime informatie in de rechtszaal aan het licht komt.

Ook bevriende landen delen inlichtingen, via gevestigde processen en procedures. De bekendste hiervan is de Five Eyes-alliantie, bestaande uit de VS, Australië, Canada, Nieuw-Zeeland en Groot-Brittannië. Dat zijn de kernleden, maar er zijn nu ook aangesloten leden die beperkte toegang hebben tot gedeelde inlichtingen.

Goede protocollen

Dat soort allianties werkt dankzij gevestigde protocollen, gedeelde training, operationele ervaring en uiteindelijk vertrouwen. De recente veroordeling van de Canadese spionagechef Cameron Ortis voor het verkopen van geheimen aan vermoedelijke criminelen onderstreept wel de kwetsbaarheid van systemen die afhankelijk zijn van vertrouwen.

Ook landen die niet geheel vriendschappelijke betrekkingen onderhouden delen op selectieve basis geheimen. Er is – bijvoorbeeld – een lange geschiedenis van westerse inlichtingencontacten (de term die wordt gebruikt voor het delen van inlichtingen) door Groot-Brittannië en de VS met landen als Pakistan en Saoedi-Arabië.

Ook Rusland en het Westen hebben inlichtingen over terroristische groeperingen gedeeld – tenminste vóór de Russische invasie in Oekraïne in 2022.

Teken van goodwill

Internationale inlichtingendiensten hebben vaak een soort parallel diplomatiek systeem gevormd waarin landen openlijker kunnen praten, zonder publieke blikken en publieke diplomatie. Het delen van belangrijke inlichtingen heeft er ook toe bijgedragen dat de betrekkingen tussen vijandige naties zijn verbeterd, of het heeft een achterkanaal geopend om opener over spanningen te kunnen praten.

De CIA kan de waarschuwing over het theaterplot gegeven hebben als teken van goodwill om de relatie met Rusland weer te normaliseren. En ze wilden waarschijnlijk voorkomen dat Oekraïne de schuld zou krijgen van de aanval, wat vervolgens wel is gebeurd.

Maar welke mogelijke motieven had het Kremlin dan om het bewijsmateriaal te verwerpen, althans in eerste instantie, dat een regionale groep van Islamitische Staat - bekend als IS-K - deze gruweldaad heeft begaan? De belangrijkste context is de aanhoudende oorlog in Oekraïne.

Het is politiek interessanter voor Moskou om te beweren dat Oekraïne betrokken is bij de aanval. De adjunct-directeur van de Russische Veiligheidsraad, Dmitri Medvedev, heeft gezegd dat alle betrokkenen opgejaagd en gedood zullen worden, “ook staatsambtenaren.”

Gouden les in inlichtingen

Het idee dat de aanvallers middelen of hulp kregen van Oekraïne helpt het dominante anti-Kiev verhaal van het Kremlin te ondersteunen.

Poetin heeft inmiddels de rol van IS in de aanval wel aanvaard, maar hij heeft Oekraïne er tegelijk van beschuldigd betrokken, of zelfs de eindverantwoordelijke te zijn.

Het is een gouden les in inlichtingen om te focussen op wat er is, en niet op wat je zou willen dat er is. De simpelste en meest plausibele verklaring is dat IS-terroristen, die gefixeerd lijken op Rusland, een risicovolle aanval op Moskou hebben gelanceerd die weinig kans van slagen had. En dat ze door snel te arriveren en aan te vallen de Russische veiligheidsdiensten te snel af waren.

Dat het Russische veiligheidsapparaat de waarschuwingen van de CIA genegeerd zou hebben, is te verklaren binnen de context van de oorlog. Het blijft zo dat de kans van een stad om grootschalige terroristische aanvallen af te wenden deels berust op effectieve coördinatie en het delen van tijdige en accurate inlichtingen. Het spijtige gebeuren in Crocus City is daar het meest recente voorbeeld van.

-

Deze analyse is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.