Vier hete hangijzers op de NAVO-verjaardagstop in Washington

In 1999 was Washington D.C. ook al gastheer voor een NAVO-verjaardagstop. De alliantie werd toen geconfronteerd met een oorlog in Europa en verwelkomde nieuwe lidstaten. Er zal dus een zeker gevoel van déjà vu zijn in de Amerikaanse hoofdstad, nu de alliantie 75 kaarsjes uitblaast.

Toch zijn de uitdagingen waarmee de NAVO vandaag wordt geconfronteerd - zowel binnen als buiten de organisatie - veel groter dan de problemen bij de vijftigste verjaardag in 1999.

De oorlog in Oekraïne woedt nu al meer dan twee jaar. De NAVO moet ook nadenken over de opkomst van China en de uitdagingen die dit met zich meebrengt voor de geopolitiek. Ondertussen worden verschillende leden van de alliantie geconfronteerd met politieke uitdagingen in eigen land.

Met name de komende Amerikaanse presidentsverkiezingen zijn van groot belang voor de alliantie. De Republikeinse kandidaat Donald Trump was er als de kippen bij om zijn ongenoegen te uiten over de alliantie. En nauwe adviseurs suggereren dat het hem ernst is met een mogelijke poging om de VS uit de NAVO terug te trekken, als hij opnieuw tot president wordt gekozen.

Andere kwesties op de agenda van de NAVO-top zijn onder meer de ontwikkeling van een nieuwe “zuidflankstrategie” om de groeiende veiligheidsuitdagingen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika het hoofd te bieden, en de introductie van een nieuwe secretaris-generaal, Mark Rutte.

Maar het zijn de volgende vier onderwerpen die waarschijnlijk de discussies in Washington van 9 tot 11 juli zullen domineren. De manier waarop het bondgenootschap die uitdagen aanpakt, zal in zekere zin ook de gezondheid tonen van de NAVO op die 75e verjaardag – en van de toekomstige richting die het bondgenootschap zal inslaan.

1. Lidmaatschap van Oekraïne: veel semantiek

De NAVO sprak voor het eerst haar steun uit voor de toetreding van Oekraïne tot het bondgenootschap in 2008, maar bood geen tijdschema voor verdere stappen. Die staat van voortdurende onzekerheid blijft de alliantie sindsdien teisteren. Op de NAVO-top vorig jaar in Vilnius, Litouwen, leek het bondgenootschap geen enorme haast te hebben. “We zullen in staat zijn Oekraïne uit te nodigen om zich bij het bondgenootschap aan te sluiten als de bondgenoten het eens zijn en aan de voorwaarden is voldaan”, klonk het vaag.

Die bewoordingen leidden tot een felle en gefrustreerde publieke reactie van de Oekraïense president Volodimir Zelenski, die het taalgebruik “ongekend en absurd” noemde.

De top in Washington zal opnieuw een delicate oefening in semantiek zijn. Een formele uitnodiging om toe te treden zit er niet in, omdat verschillende landen zich nog steeds verzetten. Vooral de VS en Duitsland hebben al duidelijk gemaakt dat ze eerst meer vorderingen willen zien van de regering in Kiev in de aanpak van de corruptie en de handhaving van de rechtsstaat.

De truc voor de leiders van de NAVO zal zijn om in de officiële verklaring een taal te bedenken die alle partijen gunstig stemt. Er zou wat vooruitgang moeten zijn ten opzichte van vorig jaar, de tekst zou Kiev moeten plezieren en tegelijk nog steeds steun moeten krijgen van alle NAVO-lidstaten.

De regering-Biden heeft al gesproken over een ‘brug naar lidmaatschap’, maar andere bondgenoten hopen nog steeds op krachtiger taalgebruik. Ze dringen aan op woorden in de trant van de verklaring van de aftredende NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg in april, dat Oekraïne zich op een “onomkeerbaar pad” bevindt.

2. Steun aan Oekraïne: bescherming tegen politiek onweer

Sinds het begin van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne in 2022 hebben westerse staten aanzienlijke militaire hulp aan Kiev verleend. Maar de meest recente zendingen hebben grote vertragingen opgelopen – het resultaat van tegenstand van sommige landen binnen de Europese Unie en sommige leden van het Amerikaanse Congres. Die vertragingen hebben schadelijke gevolgen gehad aan het front voor Oekraïne, nu het land probeert het Russische momentum af te weren.

Een andere belangrijke uitdaging voor de NAVO wordt hoe de steun aan Oekraïne geïnstitutionaliseerd kan worden - en tegelijkertijd ook beschermd tegen de huidige politieke evoluties in de lidstaten.

Als eerste stap zal de NAVO de coördinatie van veiligheidsbijstand en training voor Oekraïne overnemen. Volgens Stoltenberg weerspiegelt dat alleen maar de huidige situatie dat “99 procent van de militaire steun nu al afkomstig is van NAVO-leden.”

Maar de stap is ook bedoeld om het proces te verbeteren. Het huidige systeem van steun per land is immers niet altijd het meest efficiënte, of strookt niet altijd met wat Kiev nodig heeft.

Bovendien dringt Stoltenberg aan op een meerjarige financiële belofte van alle lidstaten om de hulp aan Oekraïne meer voorspelbaar te maken.

Maar recente rapporten suggereren dat die doelstelling uiteindelijk toch zou kunnen worden afgezwakt. Lidstaten zullen mogelijk maar 40 miljard euro toezeggen voor één jaar, in plaats van toezeggingen voor een langere periode. De mate waarin de top de hulp aan Oekraïne kan institutionaliseren zal een belangrijke test zijn.

3. China en de Indo-Pacific: mondialisering van de veiligheid

Amper enkele dagen voor de top in Washington schreef NAVO-secretaris-generaal Stoltenberg nog een artikel waarin hij benadrukte dat “veiligheid geen regionale, maar een mondiale kwestie is.” Hij voegde er ook aan toe dat “de veiligheid van Europa ook Azië treft, en de veiligheid van Azië Europa.”

De NAVO beschouwt de Europese en Indo-Pacifische regio’s steeds meer als onderling afhankelijk, en dit wordt bepaald door de groeiende zorgen over China. Pas in 2019 besprak de alliantie voor het eerst de uitdagingen en kansen van China. Sindsdien heeft de NAVO zich steeds strenger uitgelaten tegenover Peking.

Met name de Chinese steun aan Rusland tijdens de oorlog in Oekraïne heeft in grote mate bijgedragen aan de verslechtering van de betrekkingen met het Westen en heeft de NAVO verder de Indo-Pacific in getrokken. Op de top van deze week zullen voor de derde keer op rij de leiders van Japan, Zuid-Korea, Australië en Nieuw-Zeeland aanwezig zijn – geen van allen lid van de NAVO.

De Navo-leiders zien China als een uitdaging, maar er is veel minder eenduidigheid over hoe die moet worden aangepakt. De samenwerking met de vier NAVO-partners in de Indo-Pacifische regio blijft beperkt. De alliantie lijkt ook niet zeker te weten in welke mate zij zich op Azië moet richten in plaats van op Europa. En de lidstaten zijn het niet eens over de ernst van de dreiging die uitgaat van Peking. Het ontwikkelen van een duidelijkere strategie ten aanzien van China zal een van de prioriteiten voor de deelnemers van de top.

4. Eenheid uitstralen: cohesie in moeilijke tijden

De top ter ere van het 75-jarig jubileum is bedoeld als een viering van de lange levensduur en het uithoudingsvermogen van de alliantie. Er zullen zeker positieve krantenkoppen te halen zijn, bijvoorbeeld met het feit dat 23 lidstaten nu 2 procent van hun bruto binnenlands product aan defensie besteden – een al heel oude doelstelling van de NAVO die tot voor kort relatief weinig landen hadden gehaald. De NAVO is er sinds 2022 ook in geslaagd om aanzienlijke militaire hulp aan Oekraïne te bieden.

Maar de NAVO is ook een politieke alliantie, die met grote tegenwind wordt geconfronteerd. De ‘vredesmissie’ van de Hongaarse premier Viktor Orbán naar Moskou, amper een paar dagen voor de NAVO-top, veroorzaakte aanzienlijke woede in andere EU-landen. Hoewel de Franse kiezers ervoor hebben gekozen om extreemrechts niet aan de macht te brengen – wat de Franse houding ten opzichte van de NAVO en Oekraïne drastisch had kunnen beïnvloeden – blijft het politieke landschap in veel lidstaten volatiel.

En dan zijn er natuurlijk de Amerikaanse presidentsverkiezingen in november. Een overwinning van Trump zou nog eens vier erg onrustige jaren voor de alliantie kunnen betekenen.

De bijeenkomst in Washington wordt gepresenteerd als een moment om de lange levensduur van de alliantie te vieren. Maar de top zou wel eens beoordeeld kunnen worden aan de hand van de mate waarin de lidstaten een verenigd front kunnen blijven presenteren, te midden van netelige kwesties en een onzekere politieke toekomst in individuele lidstaten.

-

Deze analyse is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.