Is de NAVO ‘Trump-bestendig’? Europa moet nadenken over een nieuwe nucleaire paraplu

De bezorgdheid binnen de NAVO over een herverkiezing van Trump kreeg een flinke boost door zijn opmerking in februari dat hij Rusland zou aanmoedigen te doen wat het wil met lidstaten die niet genoeg betalen. Daarmee ging hij regelrecht in tegen het basisprincipe van de NAVO: dat een aanval op één lidstaat als een aanval op allemaal beschouwd wordt.

De opmerkingen van Trump vormen een regelrechte breuk met het Amerikaanse buitenlandse beleid tot nog toe. Geen enkele Amerikaanse president heeft ooit dit soort bedreigingen geuit over de toewijding van de VS aan de NAVO. Zijn uitspraken dwingen Europa om zich voor te bereiden op Russische agressie zonder steun van de VS.

In aanloop naar de NAVO-top in juli ter ere van het 75-jarig jubileum is dit zo zorgwekkend geworden dat een van de belangrijkste partijen in het Europees Parlement, de Europese Volkspartij, heeft opgeroepen om een Europese nucleaire paraplu te bouwen - zonder de VS.

Rusland

Dat komt allemaal in een tijd waarin het Westen wordt geconfronteerd met de grootste bedreiging voor zijn veiligheid sinds de Tweede Wereldoorlog. Die dreiging drijft de discussies over het nucleaire schild van de NAVO op de spits.

Het is weinig waarschijnlijk dat Rusland kernwapens zal gebruiken in het conflict in Oekraïne. Maar sommige deskundigen waarschuwen wel dat het roekeloos is om aan te nemen dat de huidige nucleaire afschrikking van de NAVO volstaat.

Poetin heeft al duidelijk gemaakt dat Rusland bereid is om nucleaire wapens te gebruiken als dat nodig is. Mogelijk denkt hij dat een beperkt gebruik van kernwapens de oorlog niet dermate zal escaleren dat de VS betrokken wordt. Dat verhoogt de kans dat Rusland in een volgend conflict (of in een later stadium van het huidige conflict) naar kernwapens grijpt om een enorm voordeel te verkrijgen.

Nucleaire beslissingen

De logica van nucleaire afschrikking gaat ervan uit dat alle actoren rationeel zijn, over alle informatie beschikken en op basis daarvan voorspellen wat de ander zal doen. Maar Poetin heeft al getoond dat hij enorme risico’s neemt met slechte militaire inlichtingen, die leiden tot grote misrekeningen. 

Hij kan er ook van uitgaan dat de VS onder Trump vooral met binnenlandse tegenstand zullen kampen, waardoor Rusland kan doen wat het wil. Recente gelekte documenten uit de Russische militaire archieven tonen dat de drempel voor het gebruik van nucleaire wapens verrassend laag ligt, met name als conventionele methodes niet werken. 

Als twee van de grootste kernmachten geleid worden door een onberekenbare Poetin enerzijds en mogelijk Trump anderzijds, moeten NAVO-lidstaten dringend hun nucleaire strategie in vraag stellen.

Kaliningrad

Zowel Groot-Brittannië als Frankrijk beschikken over kernwapens, en dus over een onafhankelijke nucleaire afschrikking. Toch heeft de NAVO haar afschrikking vooral te danken aan de Amerikaans kernwapens die in Europa zijn geplaatst: zo’n honderd kernwapens in vijf lidstaten (België, Duitsland, Italië, Nederland en Turkije). 

Ter vergelijking: Rusland heeft zo’n zesduizend kernwapens - het grootste aantal ter wereld - en kan die lanceren van op land en zee en vanuit de lucht.

De Russische kernwapens zijn verspreid over tientallen militaire bases in Rusland, en sinds kort zijn enkele tactische kernwapens verhuisd naar Wit-Rusland. Het meest zorgwekkende is misschien nog wel de plaatsing van Iskander-rakketten die met een kernkop uitgerust kunnen worden in Kaliningrad, de Russische enclave tussen Polen en Litouwen.

En hoewel de Russische modernisering van zijn arsenaal niet meteen een groot succes was, gebruikt het Kremlin de dreiging van kernwapens wel om de respons van het Westen op de Russische agressie te temperen.

Kan Europa overleven zonder de VS?

Het conflict in Oekraïne maakt het thema van nucleaire afschrikking urgenter, maar het is niet de eerste keer dat Europese landen zich zorgen maken over hun kwetsbaarheid. In 2020 al trok de Franse president Emmanuel Macron aan de alarmbel over het Amerikaanse engagement in de NAVO, en bood hij aan om de Franse afschrikking centraal te stellen in de Europese veiligheidsstrategie.

Toen sloeg NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg dat idee nog af. Hij vond het strategisch logischer om onder de Amerikaanse nucleaire paraplu te blijven.

Frankrijk en Groot-Brittannië hinken ver achterop qua aantal kernwapens. Frankrijk heeft er zo’n 290 die snel ingezet kunnen worden vanuit de lucht en vanop zee. Groot-Brittannië besliste in 2021 om zijn arsenaal te vergroten naar 225 wapens, om tegen 2025 over 260 kernkoppen te beschikken. 

Het Amerikaanse arsenaal bestaat uit 5244 kernwapens, en bevat zijn ook duikboten met kernkoppen, lange-afstandsbommenwerpers en intercontinentale raketten. Er vliegen ook B-52 bommenwerpers vlakbij de Russische grens in de Golf van Finland als ‘show of force’ tegenover Rusland.

Essentie van afschrikking

Maar een nieuwe ambtstermijn van Trump kan Poetin de indruk geven dat hij waarschijnlijk weinig rekening moet houden met Amerikaanse reactie op wat hij doet - en dat is nu net de essentie van de nucleaire afschrikking van de NAVO. Het verhoogt de druk op Europa om te tonen dat het menens is.

Polen bijvoorbeeld heeft al duidelijk gemaakt dat het bereid is om nucleaire wapens op zijn grondgebied op te stellen, en de Baltische staten hebben hun militaire uitgaven verhoogd. Dichtbij Kaliningrad, hebben de Baltische staten belangrijke energie- en telecommunicatie-infrastructuur, waardoor het gebied erg kwetsbaar is. 

Sommige experten pleiten voor een grotere afschrikkingscapaciteit voor de NAVO, maar anderen vinden net dat die afschrikking vooral te danken is aan de politieke eenheid van de alliantie en de geavanceerde conventionele wapens.

De nucleaire dreiging opkrikken kan er ook toe leiden dat Rusland zich meer bedreigd voelt en dus sneller risico’s neemt. 

Een visie die daarbij aansluit, is dat de oorlog in Oekraïne eigenlijk toont dat er geen effectieve nucleaire afschrikking bestaat. Het bestaan van tactische nucleaire wapens (waarvan Rusland er zo’n tweeduizend heeft), die kleiner en preciezer zijn, verhoogt de kans dat ze gebruikt worden. 

Welke weg de NAVO ook inslaat, het gaat gepaard met enorme risico’s en potentiële vernietiging. Daarbij is het belangrijk om nog eens te herinneren dat de nucleaire bom op Hiroshima in 1945 een “klein” kernwapen was, maar toch de kracht had om 140.000 mensen te doden en generaties later nog altijd te doen lijden onder ziektes.

Moderne nucleaire wapens zijn tot 3000 keer krachtiger. Dat maakt het des te belangrijk om een coherente en effectieve nucleaire strategie uit te dokteren die ervoor moet zorgen dat ze uiteindelijk helemaal niet gebruikt zullen worden.

-

Deze analyse is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.