Frankrijk drukte het stroomverbruik vorige winter met 10 procent - hoe dan?

Maatregelen die mensen helpen om thuis, onderweg of op het werk minder energie te gebruiken, kunnen volgens het VN-klimaatpanel (IPCC) de uitstoot van broeikasgassen aanzienlijk terugdringen. Als er minder vraag is naar energie, moet er minder groene elektriciteit opgewekt worden om fossiele brandstoffen te vervangen en bereiken we sneller een netto nuluitstoot.

Vorige winter was het belangrijk om het met minder energie te doen, toen de oorlog in Oekraïne de energieprijzen deed stijgen en de gasaanvoer beperkte. Om tekorten te voorkomen voerde Frankrijk een “soberheidsplan” in, met als doel het totale energieverbruik in twee jaar met 10 procent te verlagen.

De ervaring van Frankrijk is leerzaam voor andere landen die nadenken over hoe om te gaan met hoge energieprijzen. Ook om netto nul te bereiken terwijl er mogelijk een nieuwe energiecrisis op komst is, kan het Franse plan zijn nut hebben.

Het heeft laten zien dat besparingsmaatregelen het energieverbruik, en daarmee de uitstoot van broeikasgassen, snel kunnen terugdringen. Maar er zijn diepgaandere veranderingen in de organisatie van de samenleving nodig om de klimaatimpact van deze maatregelen te maximaliseren.

Een 15-puntenplan voor “energiesoberheid”

De besparingsmaatregelen zijn erop gericht de hoeveelheid energie te beperken die nodig is om aan de publieke behoefte te voldoen. Bijvoorbeeld door de thermostaat lager te zetten of de fiets te nemen in plaats van de auto.

Het Franse plan de sobriété énergétique werd in oktober 2022 gepubliceerd en bevatte vijftien maatregelen, zoals een maximumtemperatuur van 19 graden in openbare gebouwen, steun voor telewerken en autodelen, en het dimmen of uitschakelen van openbare verlichting op bepaalde uren. Het plan bevatte ook subsidies voor de installatie van efficiëntere verwarmingssystemen, zoals warmtepompen.

Om het risico op stroomonderbrekingen te verminderen werd er ook de app Ecowatt ontwikkeld. Die stuurde een waarschuwing drie dagen voordat het energieaanbod volgens de voorspellingen lager zou worden dan de vraag. Gezinnen werden via deze weg gevraagd om hun verbruik tijdelijk te verlagen door apparaten uit te schakelen of te vermijden ze te gebruiken tijdens piekmomenten.

In combinatie met het feit dat mensen toch al minder energie gebruikten vanwege de hogere prijzen, zorgde het soberheidsplan ervoor dat het elektriciteitsverbruik in december met bijna 10 procent daalde ten opzichte van voorgaande jaren.

De besparing verschilde per sector en varieerde van 12 procent in de industrie tot 7 procent in woningen, cafés, winkels en restaurants. Gecorrigeerd voor temperatuurverschillen lag het aardgasverbruik zelfs 17 procent lager dan in de vorige winter.

Het gebruik van fossiele brandstoffen moet dalen om de klimaatverandering aan te pakken. Wat kunnen we als samenleving leren van het Franse experiment over koolstofarm te worden?

Les 1: besparingsmaatregelen kunnen de uitstoot snel terugdringen

In de winter van 2022 daalde de Franse uitstoot met ongeveer 8 procent ten opzichte van het niveau voor de pandemie. In een bevraging van de Franse netbeheerder RTE bij twaalfduizend mensen gaf een meerderheid aan dat ze bereid zouden zijn om de genomen maatregelen in de komende winter voort te zetten.

Dat is bemoedigend. De besparingsmaatregelen verlaagden niet alleen de uitstoot binnen een paar maanden; het gebrek aan noemenswaardig verzet suggereerde ook dat mensen ontvankelijk zouden kunnen zijn voor soortgelijke maatregelen om het gebruik van fossiele brandstoffen te beteugelen.

Les 2: Portemonnee is een grotere motivator dan milieu

In december 2022 stegen de gasprijzen met bijna 130 procent ten opzichte van 2021, terwijl de elektriciteitsprijzen in 2022 meer dan verdubbelden.

Huishoudens met lagere inkomens zijn minder goed in staat om hun doorgaans lage energieverbruik tijdens tekorten te verlagen en zijn minder goed in staat om te investeren in meer zuinige systemen. Huishoudens met een hoger inkomen kunnen hun verbruik gemakkelijker verlagen, maar hun verbruik is minder gevoelig voor stijgingen van de energiekosten.

Uit het onderzoek bleek dat de verwarmingssystemen met de laagste gebruikskosten steevast het meest gewild waren. Maar veel mensen wilden of konden niet overstappen op zulke energiezuinige alternatieven zonder de garantie van dezelfde dienstkwaliteit en zonder dat de installatiekosten werden gesubsidieerd. Het Franse soberheidsplan voorzag wel in financiële steun voor huishoudens om oude stookoliesystemen te vervangen. De subsidie werd berekend op basis van inkomen en kon oplopen tot 15.500 euro.

Hogere prijzen kunnen leiden tot kleine besparingen in de vraag naar energie. maar voor grotere veranderingen die de uitstoot blijvend kunnen verlagen, zijn verdere stimulansen of regelgeving nodig.

Les 3: Het duurt even vooraleer beleidsmakers wetenschappelijke bevindingen omarmen

Negawatt, een vereniging die de Franse energietransitiescenario's modelleert, introduceerde tien jaar geleden voor het eerst het concept “soberheid”.

Dit leidde ertoe dat Frankrijk het doel vooropstelde om het totale energieverbruik tegen 2050 met de helft te verminderen ten opzichte van 2012. Sindsdien zijn er echter nog maar heel weinig beleidsmaatregelen genomen om die doelstelling te bereiken.

In de afgelopen jaren daalde het totale energieverbruik voornamelijk als gevolg van covid-beperkingen. In dat opzicht markeert het energiesoberheidsplan een verschuiving in de houding van de overheid, hoewel de omarming van besparingsmaatregelen werd veroorzaakt door bezorgdheid over energiezekerheid (en kosten) - niet over klimaatneutraliteit.

Om de klimaatvoordelen van energiebesparende maatregelen volledig te benutten, moet Frankrijk verder gaan dan het huidige plan. Om het energieverbruik in lijn met de nationale doelstelling te verlagen, moet energiebesparing worden geïntegreerd in een bredere transformatie van de samenleving.

-

Auteurs Ariane Millot en Steve Pye doen onderzoek naar energiesystemen aan respectievelijk het Imperial College London en het University College London. 

Dit artikel is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.