De Amerikaanse aanwezigheid in Europa krimpt al decennia lang - de crisis in Oekraïne kan die trend omkeren

Het nieuws over die mogelijke inzet werd aangekondigd door het Pentagon op 24 januari 2022, op een moment dat Rusland en de Verenigde Staten manoeuvreren rond de escalerende crisis in Oekraïne.

Wij zijn een team van wetenschappers dat onderzoek doet naar de inzet van Amerikaanse troepen en hoe die de veiligheid, perceptie, economie, publieke opinie en omgeving in de gastlanden beïnvloedt. Beter begrip van de Amerikaanse militaire inzet in Europese landen helpt ons inzicht te krijgen in wat er op het spel staat voor Europa en voor de Amerikaanse geloofwaardigheid in de regio.

Bondgenoten beschermen

Op een persconferentie op 19 januari zei de Amerikaanse president Joe Biden dat de VS hun aanwezigheid in Oost-Europese Navo-landen zou opkrikken als Rusland ook daadwerkelijk Oekraïne zou binnenvallen. Amper enkele dagen later al gaf hij minister van Defensie Lloyd Austin de opdracht om duizenden Amerikaanse troepen in verhoogde staat van paraatheid te brengen voor inzet in Oost-Europa. Het Pentagon kaderde die beslissing in de verantwoordelijkheid om bondgenoten te beschermen.

Hoewel Biden erkende dat Oekraïne geen lid is van de Navo, benadrukte hij dat de buurlanden Polen en Roemenië dat wel zijn, en dat de VS de plicht hebben om hen te beschermen. Een grotere inzet van troepen zou aan die verplichting voldoen.

De VS en Rusland zijn altijd voorzichtig geweest om troepen te plaatsen op plaatsen die als een provocatie zouden worden beschouwd. Over het algemeen blijven ze uit elkaars invloedssferen. Maar de Navo-bondgenoten in Oost-Europa, waaronder veel voormalige Sovjet-satellietstaten, vormen een grijs gebied dat zowel de VS als Rusland kunnen beschouwen als hun eigen invloedssfeer.

Tweede Wereldoorlog

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben de Verenigde Staten honderdduizenden militairen naar Europa gestuurd. Dat was van cruciaal belang om niet alleen West-Europa na de oorlog te stabiliseren, maar ook om de Amerikaanse invloed in het naoorlogse Europa te verzekeren.

De interacties tussen de VS en Europese landen tijdens die periode omvatten onder meer de oprichting van een reeks instellingen om de regels en normen van internationale betrekkingen te helpen structureren. Die organisaties zijn overeind gebleven omdat de VS militaire hulp biedt aan de landen die ze accepteren en promoten.

De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Navo), een militaire alliantie die in 1949 werd opgericht als een bolwerk tegen het Sovjetexpansionisme, stond centraal in deze inspanningen. Op het hoogtepunt, aan het eind van de jaren 1950, bestond de Amerikaanse aanwezigheid in Europa uit ongeveer 430.000 troepen in verschillende landen, waaronder West-Duitsland en Groot-Brittannië.

Nieuwe missie

Na het einde van de Koude Oorlog probeerde de Navo haar missie te herdefiniëren: niet langer tegen de Russische agressie, maar voor Europese stabiliteit in het algemeen. Deze verandering ging gepaard met de uitbreiding van het Navo-lidmaatschap naar Midden- en Oost-Europese landen, zoals Hongarije en Polen, en de Baltische staten Estland, Letland en Litouwen. Met het NAVO-lidmaatschap kwamen nieuwe uitzendingen van Amerikaanse militairen naar deze landen.

De NAVO heeft ook geprobeerd relaties met andere landen in Oost- en Centraal-Europa uit te breiden door middel van het zogenaamde ‘Membership Action Plan’, dat advies en hulp biedt aan landen die op termijn lid willen worden.

Maar die opmars naar het oosten leidde in de jaren 1990 al tot bezwaren van Rusland, dat zich zorgen maakte over de veiligheid van zijn westelijke grenzen met Europa en dat nog altijd doet. Dat blijkt uit de eis van president Vladimir Poetin dat Navo-troepen zich terugtrekken uit voormalige Sovjetstaten.

Een verschuiving weg van Europa?

Als de VS doorgaan met de versterking van hun militaire aanwezigheid in Oost-Europa, zou het de trend omkeren van dalende Amerikaanse troepenaantallen in Europa sinds het einde van de Koude Oorlog.

Vooral de aanslagen van 11 september 2001 leidden tot een dramatische verschuiving in de concentratie van Amerikaanse troepen. Het begin van de oorlog in Afghanistan in 2001 en de invasie van Irak in 2003 brachten enorme veranderingen teweeg in de militaire positie van de Verenigde Staten in de wereld, met een verschuivende focus naar Centraal-Azië en het Midden-Oosten.

De cijfers spreken voor zich: in 1989, aan het einde van de Koude Oorlog, hadden de Verenigde Staten 248.621 militairen permanent gestationeerd in West-Duitsland, 27.639 in Groot-Brittannië, 15.706 in Italië en 3.382 in Griekenland. In september vorig jaar waren die aantallen gedaald tot 35.457 in Duitsland, 9.563 in het Verenigd Koninkrijk, 12.434 in Italië en 429 in Griekenland.

Maar hoewel de inzet van de VS in Europa dramatisch is afgenomen sinds het hoogtepunt van de Koude Oorlog, is die nog steeds relatief groot in vergelijking met de Amerikaanse inzet in andere regio’s in de wereld.

Nadat de dreiging van de Sovjet-Unie was weggevallen, groeide in de VS ook de weerstand van de bevolking tegen buitenlandse inzet. Maar de toenemende spanningen met Rusland hebben er in het recente verleden toe geleid dat de Amerikaanse presidenten extra militaire hulp steun geboden hebben aan Polen en de Baltische staten.

Die trend lijkt zich voort te zetten als het Pentagon effectief duizenden troepen naar Oost-Europa inzet in het licht van een dreigende invasie van Oekraïne door Rusland.

-

Michael A. Allen is hoogleraar Politieke Wetenschappen aan de Boise State University, Carla Martinez Machain en Michael E. Flynn zijn beiden hoogleraar Politieke Wetenschappen aan de Kansas State University.

Deze analyse is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation