Kruistocht tegen seksuele opvoeding in Latijns-Amerikaanse scholen

In Brazilië, waar de extreemrechtse president Jair Bolsonaro op 1 januari aantrad, met de steun van de pinksterkerken, heeft de kruistocht al vertegenwoordigers in de regering gebracht. Zo werd de evangelische pastor Damara Alves minister van Gezin, Vrouwen en Mensenrechten, en de  theoloog Ricardo Vélez minister van Onderwijs

Alves kondigde meteen “een nieuw tijdperk” aan voor de scholen in Brazilië, waarin “kinderen blauw en meisjes roze zullen dragen”. Alves, een fel tegenstander van abortus en pleitbezorger van het traditionele gezin, beloofde een strijd tegen de “genderideologie”.

Marxistische onzin

Vélez wil dan weer zwaar ingaan tegen seksuele opvoeding op school omdat die “binnendringt in de privésfeer van de gezinnen”. Het past in de ruimere strategie van Bolsonaro om “de marxistische onzin” op scholen te bestrijden.

“Kerken en conservatieve sectoren hebben een verhaal gecreëerd dat heeft geleid tot een zekere collectieve hysterie tegen wat zij genderideologie noemen en tegen seksuele opvoeding op school, die zou aanzetten tot homoseksualiteit en transseksualiteit”, zegt de Braziliaanse socioloog Jacqueline Pitanguy. “Het is een zeer krachtig beeld dat in de harten en geesten van een groot deel van de samenleving is geïnfiltreerd.”

“Het creëren van verhalen, gebaseerd op fake news, die gezinnen angst aanjagen, vooral over genderideologie en de vermeende ontkenning van het mannelijke en vrouwelijke in de scholen, was een belangrijk onderdeel van de verkiezingscampagne. Daardoor kwamen meer conservatieven in de deelstaatregeringen, in het parlement en in de regering.”

Evangelische pinksterkerken

Aan de komst van Bolsonaro ging een groeiende invloed van het conservatieve fundamentalisme vooraf, zegt Pitanguy, die voor de organisatie Burgerschap, Onderwijs, Onderzoek, Informatie en Actie (Cepia) werkt.

“De afgelopen decennia was er een versnelde groei van evangelische pinksterkerken, die nu een enorme politieke drukkingsgroep vormen met een groot aantal vertegenwoordigers in de federale en regionale parlementen, met een grote electorale invloed aangezien de gelovigen de richtlijnen van hun voorgangers en bisschoppen volgen.

“Met de steun van katholieken en conservatieve groepen in het Congres zijn ze er al in geslaagd om gender en seksuele oriëntatie te schrappen uit educatieve programma's.”

Tienerzwangerschappen

Dit zal volgens Pitanguy negatieve gevolgen hebben voor de seksuele en reproductieve gezondheid van jonge Brazilianen. Ze zullen vaker worden blootgesteld aan seksueel overdraagbare aandoeningen en tienerzwangerschap.

In Brazilië, een land met 209 miljoen mensen, wordt één op de vijf baby's geboren uit een tienermoeder.

Seksuele opvoeding op school “biedt ook instrumenten om seksueel misbruik van kinderen en gendergeweld te voorkomen. Talloze ervaringen tonen aan dat kinderen deze situaties kunnen herkennen en de hulp van volwassenen kunnen zoeken”, zegt arts Alma Camacho , regionaal adviseur voor seksuele en reproductieve gezondheid van het Bevolkingsfonds van de Verenigde Naties (Unfpa).

Seksueel misbruik

Volgens het Braziliaanse ministerie van Volksgezondheid waren in drie kwart van de 184.524 gevallen van seksueel geweld en misbruik tussen 2011 en 2017 de slachtoffers meisjes en adolescenten.

“De afwezigheid van seksuele voorlichting over onder andere gendergelijkheid, seksuele en reproductieve rechten en geweld belemmert dat ze meer gelijkwaardige relaties opbouwen en vermindert de rol van jongeren in hun seksuele en reproductieve leven”, zegt Pitanguy.

Volgens een onderzoek dat in december werd gehouden door opiniepeiler Datafolha is 54 procent van de Brazilianen voorstander van seksuele opvoeding op school.

Vooruitgang

In 2008 ondertekenden de ministers van Volksgezondheid en Onderwijs van Latijns-Amerika en de Caraïben in Mexico de verklaring Preventie via Onderwijs. Sindsdien is aanzienlijke vooruitgang geboekt, zegt Camacho. Bijna alle landen hebben seksuele opvoeding op school in wetten vastgelegd.

Maar op andere domeinen blijft regelgeving rond seksuele opvoeding steken. “Dit maakt deze programma's over het algemeen kwetsbaar en afhankelijk van de politieke situatie. Tegelijk zijn ze vatbaarder voor de invloed van conservatieve groepen.”

“We beleven een moeilijke periode in de regio door de sterke aanwezigheid van deze groepen die onjuiste ideeën over seksuele opvoeding verspreiden en regeringen onder druk zetten om hun invoering te ontmoedigen. Verschillende landen die ver gevorderd waren, kampen nu met tegenkanting of stagnatie in de ontwikkeling van beleid en programma's”, zegt de Unfpa-adviseur.

Eerste geslachtsgemeenschap

Daartegenover staat “een grote hoeveelheid wetenschappelijk bewijs over de positieve effecten van seksuele opvoeding”. Het helpt de leeftijd van de eerste geslachtsgemeenschap uit te stellen, het aantal seksuele partners te verminderen en meer condooms en andere anticonceptiva te gebruiken.

In Latijns-Amerika is een kwart van alle tienerzwangerschappen niet gepland, blijkt uit het State of World Population-rapport van Unfpa uit 2018. Daardoor neemt de moedersterfte toe.

Mexicaanse preventie

In Mexico, een land met 129 miljoen inwoners, raken elk jaar 350.000 tienermeisjes zwanger, in meer dan de helft van de gevallen ongewenst, zegt de Internationale Federatie voor Gezinsplanning. 23 procent van twaalf- tot negentienjarige Mexicanen is al seksueel actief.
Het land heeft daarom sinds 2015 een Nationale Strategie voor de Preventie van Tienerzwangerschappen. Daar hoort seksuele opvoeding op school bij. 70 procent van de schoolgaande Mexicanen krijgt nu seksuele voorlichting.

Maar dat is vooral op secundair onderwijs gericht”, zegt Valeria Vásquez van EligeMéxico, een jongerennetwerk voor seksuele en reproductieve rechten. Terwijl volgens internationale organisaties nergens ter wereld meer seksueel misbruik van kinderen voorkomt dan in Mexico.

Verkiezingsbelofte

De impact van seksuele opvoeding op school is niet duidelijk in Mexico. “Het fenomeen is complex. De totaalvisie is een grote stap voorwaarts, maar het impliceert ook dat het strenger moet bij de toepassing en vooral ook bij de evaluatie.”

Mexico, het op een na grootste Latijns-Amerikaanse land zowel in bevolking als in oppervlakte, heeft net zoals Brazilië sinds kort een nieuwe president, de linkse politicus Andrés Manuel López Obrador. Die beloofde een grote onderwijshervorming, waarbij een verdieping van de seksuele educatie zou worden opgenomen.

Maar Vásquez vreest dat de alliantie met de centrumrechtse Partido de Encuentro Social het de regerende Morenapartij moeilijk zal maken om haar verkiezingsbelofte voor meer seksuele opvoeding op school en een daling van het aantal tienerzwangerschap te realiseren.

Recht op abortus beperkt

“Wat het meeste zorgen baart, is de dubbelzinnigheid van hun standpunten over deze thema’s”, zegt Vásquez. Ze zeggen bijvoorbeeld dat ze de hervorming “in overleg” willen doorvoeren, terwijl de Katholieke Kerk in Mexico een zware conservatieve agenda heeft en onder meer het recht op abortus sterk heeft laten beperken.

Maar er is ook een positief aspect: “Er komt steeds meer ruimte voor discussie over deze thema’s. Ofwel onder druk van de georganiseerde civiele samenleving, ofwel doordat mensen met ideeën over sociale strijd van deze ruimte gebruik maken.”

In Brazilië, zegt Pitanguy, “hebben de progressieve sectoren met vertraging en inefficiënt gereageerd  op de conservatieve doorbraak” en hebben ze er geen ander "verhaal over moraal en gewoonten” tegenover gesteld”, ook al werd het land van 2003 tot 2016 bestuurd door de linkse Arbeiderspartij.

“Men moet rekening houden met de complexiteit van deze sociaal-politieke en culturele situatie en meer inspanningen doen om te verdedigen wat op het vlak van seksuele opvoeding op school is bereikt”, zegt Unfpa-vertegenwoordiger Alma Camacho. Ze pleit onder meer voor andere communicatiestrategieën en voor nieuwe allianties.