Wat heeft Iran in Afrika te zoeken? "Meer dan een ordinaire wapenverkoop" (OPINIE)

De Iraanse betrokkenheid bij de financiering van gewapende groepen in het Midden-Oosten is goed gedocumenteerd. Het thema kreeg extra aandacht door de aanval van Hamas op Israël in oktober 2023. Ook de wapenleveringen van Teheran aan Rusland zijn welbekend. Ze hebben geleid tot klachten en sancties van het Westen.

Maar er is heel wat minder aandacht voor de militaire betrokkenheid van Teheran in dat andere dodelijke conflict: de burgeroorlog in Soedan.

Sinds de start van het conflict in april vorig jaar kwamen al meer dan 13.000 mensen om, raakten 33.000 mensen gewond en sloegen miljoenen op de vlucht. En na jaren van relatieve vrede worden in de zuidelijke regio Darfoer opnieuw mensen vermoord.

In de beginfase van het conflict beperkte de Iraanse betrokkenheid in Soedan zich tot de levering van humanitaire hulp. Maar dat duurde niet lang: tussen december 2023 en januari 2024 leverde Teheran verschillende verkennings- en gevechtsdrones aan president Abdel Fattah al-Burhan en zijn Soedanese strijdkrachten (SAF).

In februari hielpen die drones de SAF om territorium te veroveren op Mohamed Hamdan Dagalo, “Hemedti” en zijn Rapid Support Forces (RSF), tijdens een offensief in de stad Omdurman.

Hoewel het conflict in Soedan in de wereldpers veel minder aandacht krijgt dan dat in Oekraïne en Gaza, is het wel van strategisch belang voor Teheran. Als expert op het gebied van het Iraanse buitenlandse beleid stel ik vast hoe Teheran zijn betrokkenheid in Afrikaanse conflictgebieden steeds vaker gebruikt om de militaire, commerciële en vooral de geopolitieke doelstellingen van het land te bevorderen. Het volgt een soortgelijk traject als de betrokkenheid van Iran in Ethiopië tijdens de oorlog in de regio Tigray van 2020 tot 2022.

Projectie van kracht

Militair en commercieel gezien is de export van drones naar de SAF een voortzetting van de Iraanse houding sinds het aflopen van een VN-wapenembargo tegen Teheran in oktober 2020.

Sindsdien heeft Iran surveillance- en aanvalsdrones geleverd, niet alleen aan zijn bondgenoten en partners in het Midden-Oosten, zoals Hezbollah, Hamas en de Houthi’s in Jemen, maar ook in toenemende mate aan staten buiten de regio, zoals Ethiopië en Rusland, Tadzjikistan en Venezuela.

Iran doet dat om zijn macht te laten gelden, allianties te versterken en conflicten in het Midden-Oosten en andere regio’s te beïnvloeden. Tegelijkertijd kan het ook een lucratieve bron van inkomsten vormen voor de Iraanse economie, én een showcase voor de technologie van het land.

Het is moeilijk om te berekenen hoeveel Iran precies verdiend heeft met de verkoop van de drones, maar de geschatte waarde van de wereldmarkt in 2022 bedroeg 12,55 miljard dollar, een cijfer dat voor 2023 afklokt op 14,14 miljard dollar, en in 2030 zelfs zal stijgen tot 35,60 miljard dollar.

Wat Soedan betreft, helpt de bewapening van de SAF de bredere geopolitieke doelstellingen van Iran, en past het in de concurrentie met regionale rivalen als Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Israël.

Schurkenstaten

De relaties tussen Iran en Soedan gaan terug tot 1989, toen Teheran de coup steunde van Omar al-Bashir, die later president werd van Soedan. In de decennia daarop bood Iran ontwikkelingshulp en militaire steun. Het exporteerde onder meer tractors en positioneerde schepen in Soedanese havens in de golf van Aden en de Rode Zee.

Langs die strategische routes exporteerde Teheran olie naar Afrikaanse landen en smokkelde het wapens naar regionale klanten, waaronder de Houthi-rebellen in Jemen en Palestijnse militanten in Gaza.

Zowel Soedan als Iran waren door de VS bestempeld als ‘schurkenstaat’, en Soedan bood Teheran in die periode diplomatieke steun.

Soedan erkende bijvoorbeeld het recht van Iran om een ​​nucleair programma te ontwikkelen en stemde tegen de resoluties van de Algemene Vergadering van de VN waarin het mensenrechtenbeleid van Iran werd veroordeeld. Van 1979 tot 2021 was Soedan de op twee na grootste Afrikaanse handelspartner van Iran.

Maar tussen 2013 en 2016 liepen de betrekkingen tussen de twee landen klappen op. In 2014 sloot Soedan het culturele centrum van Iran en stuurde de diplomatieke functionarissen het land uit, omdat het zogenaamd het sjiisme predikte in het overwegend soennitisch land. Twee jaar later, in 2016, verbrak Soedan net als andere landen in de Hoorn van Afrika de formele banden met Teheran.

De tegenslagen waren het gevolg de Iraanse beslissing om zich terug te trekken uit Soedan en Afrika en zich te concentreren op nucleaire diplomatie met de Verenigde Staten en andere wereldmachten. Ze vielen ook samen met de groeiende militaire, diplomatieke en economische hulp van Saoedi-Arabië en de VAE aan Soedan en andere staten in de Hoorn van Afrika, in ruil voor aansluiting bij de door Saoedi-Arabië geleide coalitie tegen de Houthi’s die door Iran werden gesteund.

Voor Soedan was de hulp uit Iran nochtans welgekomen, door het isolement de economische malaise - een gevolg van een internationaal arrestatiebevel tegen al-Bashir, de afscheiding van het olierijke Zuid-Soedan en strengere sancties door de VS.

Hoewel Iran en Soedan vervolgens deelnamen aan multilaterale bijeenkomsten over landbouwsamenwerking, zijn de bilaterale betrekkingen tussen de landen nooit volledig hersteld.

Opmars in de Hoorn van Afrika

De burgeroorlog in Soedan bood Iran de mogelijkheid om van koers te veranderen. Via de steun aan de SAF kon Teheran de betrekkingen met Soedan herstellen en tegelijk de invloed van Saoedi-Arabië en de Emiraten counteren. Iran hoopt dat de SAF het pleit winnen en al-Burhan opnieuw de controle in het land krijgt.

Hulp aan de SAF past ook in een dynamiek die dateert van vóór de oorlog en opnieuw verband houdt met de strijd van Iran om invloed met Saoedi-Arabië. In 2019, toen Hemedti naast al-Burhan in de Militaire Overgangsraad zat na de verdrijving van al-Bashir, bezocht hij Saoedi-Arabië en beloofde hij steun tegen Iran en de Houthi’s.

Maar de aanpak is niet zonder risico’s voor Iran.

Om te beginnen is een overwinning voor al-Burhan en de SAF verre van zeker. Sinds oktober 2023 heeft de RSF enkele belangrijke regio’s veroverd, waaronder de hoofdstad Khartoem en Gezira, de graanschuur van het land. In februari 2024 lanceerde de SAF een offensief in Omdurman en boekte daar winst. Maar de balans kan nog altijd in het voordeel van de RSF kantelen.

En in tegenstelling tot de oorlogen in Syrië en Oekraïne bevindt Teheran zich in Soedan in de lastige positie, omdat bondgenoot Rusland de tegenstander RSF sponsort.

In tegenstelling tot het Ethiopische conflict, waar Iran samen met Turkije en de Emiraten de overheid steunde tegen de rebellengroepen, kozen de Emiraten in Soedan het andere kamp. De Emiraten hebben een aanzienlijk economische voorsprong als de grootste exportpartner van Soedan en de tweede grootste importpartner.

Het conflict aanzwengelen

Zelfs al komt al-Burhan als overwinnaar uit het conflict, dan is het nog lang niet zeker dat de Iraanse positie in Soedan er significant op vooruitgaat.

Iran is als sjiitisch land beperkt in een overwegend Soennitisch land. Nog voor Soedan de banden verbrak en in een burgeroorlog belandde, had het al lang banden ontwikkeld met de Iraanse regionale rivalen als Saoedi-Arabië en Israël op het vlak van landbouw, economie, ontwikkelingshulp en militaire steun.

Nadat Khartoem zich had aangesloten bij de coalitie in Jemen onder leiding van Saoedi-Arabië, normaliseerde het de betrekkingen met Israël via de Abraham-akkoorden, in ruil voor diplomatieke en economische steun van de VS.

De tijd zal leren of de Iraanse militaire interventie in Soedan een keerpunt is in de bilaterale relaties, of niets meer dan een simpele wapenverkoop in een burgeroorlog die door buitenlandse invloed wordt aangewakkerd.

-

Deze analsye is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.