Verzet tegen de vergrijzing heeft geen zin - de juiste beleidsmaatregelen nemen wel (OPINIE)

De vergrijzing betekent voor veel regeringen een groeiend aantal gepensioneerden, die bovendien langer leven, terwijl het aantal werkende burgers daalt. Die veranderingen beginnen in veel landen merkbare effecten te hebben op pensioenprogramma's, gezondheidszorgsystemen en sociale vangnetten.

In minstens 63 landen en regio’s, samen goed voor zo’n 28 procent van de wereldbevolking, had de grootte van de bevolking al voor 2024 een piek bereikt. Voor nog eens 48 landen en regio’s - 10 procent van de wereldbevolking - zal dat in de komende vijftig jaar zo zijn.

Historische omkering

Bovendien hebben veel landen een ‘historische omkering’ in hun leeftijdsstructuur meegemaakt: het percentage personen van 65 jaar en ouder is nu groter is dan het percentage personen van 17 jaar en jonger. Simpel gezegd: ouderen zijn in de meerderheid ten opzichte van kinderen.

Italië beet de spits af in 1995. Vijf jaar later volgden Bulgarije, Duitsland, Griekenland, Japan, Portugal en Spanje. En tegen 2025 hadden 55 landen en regio's zo’n ommekeer meegemaakt.

Naar verwachting zal dat in nog meer landen snel het geval zijn. Bijzonder opvallend zijn de demografische ontwikkelingen in Italië en Japan, waar naast een krimpende bevolking het percentage mensen van 65 jaar en ouder ongeveer twee keer zo groot is als het percentage 17-jarigen en jonger.

Vruchtbaarheidscijfer

De belangrijkste demografische krachten die de vergrijzing en bevolkingskrimp veroorzaken, zijn een laag vruchtbaarheidscijfer, de toegenomen levensverwachting en beperkte immigratie van arbeidskrachten.

Meer dan de helft van alle landen en regio’s ter wereld heeft een vruchtbaarheidscijfer onder de 2,1 geboorten per vrouw - wat wordt beschouwd als het vervangingsniveau.

In veel landen is het vruchtbaarheidscijfer aanzienlijk onder dat niveau gedaald. Zuid-Korea (0,73 in 2024), China (1,01), Italië (1,21), Japan (1,22), Canada (1,34), Duitsland (1,45), Rusland (1,46), de VS (1,62) en Frankrijk (1,64) tonen allemaal cijfers onder het vervangingsniveau.

Daar komt bij dat de wereldwijde levensverwachting bij geboorte is gestegen van 46 jaar in 1950 tot 74 jaar in 2025. Een steeds groter aantal mensen wordt honderd.

Probleem erkennen

Een eerste stap om de vergrijzing en bevolkingskrimp aan te pakken, is de demografische realiteit erkennen en overheidsbeleid en -programma’s daarop afstammen.

Maar veel overheden hebben het daar moeilijk mee. Ze grijpen vaak naar strategieën om de demografische trends te proberen stoppen.

Volgens de VN hebben 55 landen beleid en stimuleringsmaatregelen ingevoerd om hun vruchtbaarheidscijfers te verhogen, in de hoop de vergrijzing en bevolkingskrimp tegen te gaan. Maar  de recente wereldwijde trends en diverse economische, sociale, ontwikkelings-, culturele en persoonlijke factoren, maken het onwaarschijnlijk dat de vruchtbaarheidscijfers op korte termijn het vervangingsniveau zullen bereiken.

Er zijn ook wel beleidsmaatregelen genomen om met de vergrijzing en bevolkingskrimp om te gaan. Die zijn zeer uiteenlopend en omvatten onder meer een verhoging van belastingen en van de pensioenleeftijd, verhoging van de productiviteit en meer arbeidsparticipatie van vrouwen. Ook een verlaging van de pensioenen, stappen op het vlak van euthanasiebeleid en het stimuleren van arbeidsmigratie, behoren tot die maatregelen.

Dure pensioenen

De meeste overheden investeren aanzienlijke middelen in pensioenen en gezondheidszorg voor ouderen. Critici stellen dat die uitgaven onverstandig zijn en relatief weinig rendement opleveren.

Ze stellen voor om de pensioenleeftijd te verhogen en mensen aan te moedigen om ook op oudere leeftijd te blijven werken, met name degenen die momenteel afhankelijk zijn van overheidspensioenen, gezondheidszorg en ondersteuning.

Ook gaan stemmen op om gezinnen meer voor hun oudere en kwetsbare familieleden te laten zorgen, zoals dat in een groot deel van de wereldgeschiedenis gebruikelijk is geweest.

De rol van de overheid blijft in veel landen onderwerp van politiek en economisch debat. Maar de meerderheid van de burgers in de landen is van mening dat hun overheid moet blijven instaan voor de pensioenen, gezondheidszorg en bijstand aan ouderen.

Uit een onderzoek in zes Europese landen (Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Italië, Polen en Spanje) en de Verenigde Staten bleek wel dat de meerderheid van de bevolking zich bewust is van de toekomstige financiële problemen met de pensioenstelsels.

Vergrijzing en bevolkingskrimp zijn twee belangrijke demografische trends voor de 21e eeuw. Deze ontwikkelingen vormen een enorme uitdaging voor veel landen wereldwijd.

Maar in de plaats van te proberen terug te keren naar demografische niveaus uit het verleden, zouden overheden de vergrijzing en bevolkingskrimp moeten erkennen. Ze moeten de juiste stappen nemen om de vele uitdagingen aan te pakken die het gevolg zijn van de demografische trends.