Verkiezingen in Zuid-Afrika: erop of eronder voor de partij van Mandela

Er is een nieuwe kieswet ingevoerd. Wat betekent dit voor de kiezers?

Het nieuwe kiesstelsel houdt in dat kiezers nu drie stembiljetten ontvangen in plaats van twee: twee nationale stembiljetten en één provinciaal stembiljet.

Het eerste nationale stembiljet bevat een lijst van politieke partijen die actief zijn in heel het land en meedingen naar 200 zetels in de Nationale Vergadering. Het tweede is het regionale stembiljet voor elke afzonderlijke provincie. Dat is voor politieke partijen en onafhankelijke kandidaten in de negen provincies die meedingen naar de andere 200 zetels in de Nationale Vergadering, die in totaal 400 zetels telt. Het derde stembiljet tot slot is voor de wetgevende organen van de negen Zuid-Afrikaanse provincies.

Kiezers moeten dus drie keuzes maken: twee voor de Nationale Vergadering en één voor hun provinciale parlement. Dat systeem geeft hen de mogelijkheid om “strategisch” te stemmen. Ze kunnen kiezen tussen verschillende partijen (of een partij en een onafhankelijke kandidaat) op nationaal niveau. Het is ook mogelijk om op nationaal niveau op één partij te stemmen en op provinciaal niveau op een andere partij (of een onafhankelijke kandidaat).

Het gewijzigde kiesstelsel staat onafhankelijke kandidaten voor het eerst toe om zowel op nationaal als op provinciaal niveau deel te nemen.

Het nieuwe systeem is dus een combinatie van partijlijsten en individuele kandidaten. De nieuwe lijsten voor de provinciale wetgevende organen komen meer overeen met de nationale “regionale” lijsten dan vroeger.

Welke keuzes heeft de kiezer?

Het aantal opties op het nationale stembiljet is gestegen van 48 partijen in 2019 naar 52 in 2024. In 1994 namen 19 partijen deel aan de eerste nationale verkiezingen. Het aantal partijen is geleidelijk toegenomen over dertig jaar.

Gedurende deze dertig jaar is het aantal partijen met zetels in de Nationale Vergadering redelijk constant gebleven op ongeveer 14. In 1994 kregen drie partijen - namelijk het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), de Nieuwe Nationale Partij (NNP) en de Inkatha Vrijheidspartij (IFP) - elk meer dan 10 procent van de stemmen op nationaal niveau. In 1999 veranderde dit met een dramatisch verlies voor de NNP en de opkomst van de Democratische Alliantie (DA). De NNP werd ontbonden in 2005.

De Inkatha Vrijheidspartij verloor ook tussen 2009 en 2016, maar herstelde daarna. Het Congres van het Volk (Cope) en de Economische Vrijheidsstrijders (EFF) kwamen als nieuwkomers op in 2009 en 2014. Cope is inmiddels grotendeels verdwenen, terwijl de DA en EFF hun steun hebben vergroot tot tussen 10 en 20 procent.

Het ANC, DA, EFF en IFP zijn dus de belangrijkste opties in 2024, gevolgd door een reeks kleine partijen die steevast rond de 1 à 2 procent schommelen. De nieuwste toevoeging is de uMkhonto weSizwe Partij (MK Party) onder leiding van voormalig president Jacob Zuma.

Hoeveel steun de nieuwe partij geniet, moet nog blijken maar het lijkt veel potentieel te hebben in de provincie Kwazulu-Natal. Volgens de opiniepeilingen behaalt de partij op nationaal niveau zo’n 8 procent van de stemmen.

De facto betekent dit dat ongeveer vijf tot acht partijen meedoen voor de knikkers. Het gaat dus echt om een meerpartijenstelsel, en dat biedt ook meerdere opties voor coalitieregeringen.

ANC riskeert om geen meerderheid te halen. Wat betekent dit?

Deze verkiezingen kunnen een mijlpaal betekenen, omdat voor het eerst sinds 1994 een coalitieregering tot de mogelijkheden behoort. Er is een groot verschil met de regering van nationale eenheid tussen 1994 en 1999 (bestaande uit het ANC, NNP en IFP). Dat was een buitenmaats grote coalitie die voor de verkiezingen was overeengekomen als onderdeel van de onderhandelde overgang weg van het apartheidssysteem. Het was dus geen conventionele coalitieregering.

De mogelijkheid dat het ANC minder dan 50 procent van de stemmen op nationaal niveau of in sommige provinciale wetgevende organen haalt, is zeer betekenisvol. De partij domineert de Zuid-Afrikaanse politiek al dertig jaar.

Dat is niet uniek - langdurig dominante partijen waren in het verleden, of zijn nog steeds, aan de macht in India, Zweden, Japan, Botswana, Mexico, Namibië, Mozambique en Zimbabwe.

In Zuid-Afrika begon de ster van ANC te tanen op lokaal niveau in 2016. De dominantie van de partij in de Zuid-Afrikaanse politiek was gebaseerd op het feit dat het voor 1990 de status had van een internationaal erkende bevrijdingsbeweging van Zuid-Afrika.

Het ANC genoot ook een verheven status als de partij van Nelson Mandela, haar wereldberoemde (overleden) leider. De partij genoot internationale erkenning zelfs voordat ze werd verkozen als regeringspartij.

Ze bezat een moreel hoog aanzien dat geen enkele andere partij kon evenaren. Die morele status en volkssteun staan nu onder druk. Het risico voor het ANC is dat, als het zijn status als enige regerende partij verliest, de neergang is ingezet zonder kans op herstel.

-

Dit artikel is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.