Veelbelovende gaswinning in Mozambique bedreigd door terreur: hoe is het zover kunnen komen?

Met recente gebeurtenissen in Palma, een stad in het noorden van Mozambique, bereikte het bloedvergieten in de volatiele provincie Cabo Delgado een nieuw dieptepunt. Tientallen mensen werden vermoord toen honderden islamistische militanten de stad op woensdag 25 maart bestormden. Doelwitten waren winkels, banken en militaire barakken.

De aanval was niet alleen een drama voor de inwoners van de stad, maar voor het hele land. Het escalerende geweld in Mozambique leidde tot minstens duizend doden en honderdduizenden ontheemden.

Aardgas in de ijskast

Door het geweld zijn de plannen om vloeibaar aardgas (LNG) te winnen, waar Mozambique al tien jaar aan werkt, tijdelijk in de ijskast beland. In het Rovuma-bekken, net voor de kust van Cabo Delgado, bevinden zich rijke LNG-voorraden. Westerse bedrijven zoals Total Exxon Mobil, Chevron en BP kwamen ervoor naar Mozambique, evenals het Japanse Mitsu, Petronas uit Maleisië en CNPC uit China.

De geplande gasprojecten hebben een geschatte waarde van in totaal 60 miljard dollar. Sommige waarnemers voorspelden recentelijk dat Mozambique een van de topproducenten van LNG in de wereld kan worden.

In de regio bruiste het van de economische activiteit. Het was de bedoeling dat Palma een productiecentrum voor LNG zou worden, waar honderden geschoolde werknemers aan de slag zouden gaan. Internationaal werd er gehoopt dat dit zou bijdragen aan een snelle ontwikkeling van het land dat helemaal onderaan bengelt op de Index van Menselijke Ontwikkeling van de Verenigde Naties. Het VN-Ontwikkelingsprogramma classificeert meer dan 70 procent van de bevolking als “multidimensionaal arm”.

Gedwongen verhuizingen

De LNG-projecten in het noorden van Cabo Delgado waren een lichtpuntje voor het land. Sinds 2012 gaven grote multinationale energiebedrijven miljarden dollars uit aan de ontwikkeling van de offshore gasvelden. In de regio Cabo Delgado bevinden zich de drie grootste offshore LNG-projecten van Afrika. Het Mozambikaanse LNG-project (met Total en eerder Anadarko) is 20 miljard dollar waard, het Coral FLNG-project (met Eni en Exxon Mobil) 4,7 miljard dollar en het Rovuma LNG-project (met Exxon Mobil, Eni en CNPC) 30 miljard dollar.

De productie zou in 2024 beginnen, maar het toenemend geweld in de omgeving van de gasvelden op het Afungi-schiereiland dreigt de planning te verstoren.

Tot nu toe profiteerde de bevolking van Cabo Delgado niet van de projecten. Sterker nog, veel inwoners van de regio werden net gedwongen te verhuizen na de ontdekking van het gas in Cabo Delgado. Er moest ruimte gemaakt worden voor de infrastructuur die nodig was voor de LNG-ontwikkeling.

Trouw zweren aan IS

Cabo Delgado is de meest noordelijke provincie van Mozambique. De regio is onderontwikkeld, werd lange tijd verwaarloosd en gemarginaliseerd. Na de onafhankelijkheid van Mozambique in 1975 gingen investeringen en inkomensstijgingen vooral naar de hoofdstad Maputo in het zuiden en naar de zuidelijke delen van het land.

Daar komt bij dat de centrale regering in Maputo slechts een fragiele en precaire controle had over het gebied en de grenzen van het land. Een burgeroorlog tussen enerzijds de centrale regering en anderzijds de politieke beweging Renamo, tijdens de vrijheidsstrijd een militante organisatie die nu in de oppositie zetelt, duurde zestien jaar en kostte meer dan een miljoen levens.

Meer recentelijk, sinds 2017, is de militante islamitische beweging Ansar al-Sunna, lokaal bekend als Al-Shabaab, actief in Cabo Delgado. Dit vormt nu de grootste veiligheidsdreiging in het land. Het maakt sommige delen van het noorden van het land bijna onbestuurbaar. De militanten profiteerden van het falen van de regering om controle uit te oefenen over het gehele grondgebied van het land.

Ansar al-Sunna heeft naar verluidt trouw gezworen aan de Islamitische Staat van Irak en Syrië (ISIS) in april 2018. In augustus 2019 werd de groepering erkend als onderdeel van de ISIS-kern. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken bestempelt Ansar al-Sunna Mozambique, door de Amerikanen ISIS-Mozambique genoemd, als buitenlandse terroristische organisatie.

Deze gewapende groep pleegde een serie grootschalige en doelgerichte aanvallen en heeft daarmee grote invloed. In 2020 leidde dit tot een tijdelijk bezetting van de strategische haven van Mocimboa da Praia in Cabo Delgado.

Van kwaad tot erger

De onrust en aanvallen hebben sinds 2017 geleid tot de ontheemding van bijna 670.000 mensen in het noorden van Mozambique. Buitenlandse bedrijven in de LNG-industrie zien deze situatie als een grote bedreiging voor hun investeringen, vooral in dit late stadium waarin de finale investeringsbeslissingen moeten worden genomen.

In de afgelopen maanden ging het van kwaad tot erger in Cabo Delgado. In november 2020 hebben militanten naar verluidt tientallen mensen onthoofd. Het bloedvergieten heeft zich nu uitgebreid naar Palma.

De hoge commissaris voor de Mensenrechten van de VN, Michelle Bachelet, heeft eerder opgeroepen tot dringende maatregelen om de lokale bevolking te beschermen naar aanleiding van de verslechterende mensenrechtensituatie eind vorig jaar. Ze noemde de situatie “wanhopig” en een “zeer ernstige mensenrechtenschending”. Bachelet stelde ook dat meer dan 350.000 mensen ontheemd zijn geraakt sinds 2018.

Groeiend risico in de "vergeten provincie"

Het lijdt geen twijfel dat de islamistische opstandelingen bezig zijn hun activiteiten in Cabo Delgado uit te breiden. Door een gebrek aan bestuur en beveiliging, zowel door zowel de Mozambikaanse regering als de Zuidelijk Afrikaanse leiders, is dit een zaak met een hoog politiek risico voor de LNG-industrie.

Deze escalatie kan potentieel een gevaar zijn voor een succesvolle ontgrendeling van de Mozambikaanse gasrijkdom. Tot nu toe waren de belangrijkste LNG-installaties en -terreinen geen doelwit. Maar de aanvallen in Palma hebben de turbulentie gevaarlijk dicht bij sommige van die installaties gebracht.

De lange arm van de Mozambikaanse leger reikt duidelijk niet zover dat het in staat is de plaatselijk bevolking te beschermen. Een deel van de oplossing ligt in handen van de Zuidelijk Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenschap of in ieder geval bij het Zuid-Afrikaanse leger. Dat kan helpen Cabo Delgado te stabiliseren en de orde op korte termijn te herstellen.

Wellicht is ook bredere internationale steun nodig. Dit zou betekenen dat de Mozambikaanse regering haar eerdere standpunt, om geen multilaterale militaire troepen op haar grondgebied toe te staan, moet bijstellen.

Een oplossing op lange termijn is nodig. Er is nood aan beter bestuur in het gebied dat wel een “vergeten provincie” in het noorden van Mozambique wordt genoemd.

Het is duidelijk dat Cabo Delgado een gebied is waar de centrale regering in Maputo geen controle over heeft. Er is geen effectief bestuur of zelfs geen invloed. Kort gezegd zijn zwakke overheidsinstituten – inclusief een zwak leger – de belangrijkste oorzaak van de problemen in Mozambique en specifiek van de turbulentie in het noorden van het land.

Theo Neethling is politicoloog aan de Universiteit van de Vrijstaat in Bloemfontein, Zuid-Afrika.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk bij IPS-partner The Conversation.