Unieke planten worden van Europese bergtoppen geduwd

“We laten hier voor het eerst het daadwerkelijke, versnellende uitsterven van hooggebergtesoorten door klimaatverandering zien, in plaats van enkel de verschuivingen die er meestal aan voorafgaan”, vertelt de Utrechtse biodiversiteitsonderzoeker Jonas Lembrechts die meewerkte aan het onderzoek.

Omdat het de afgelopen decennia warmer is geworden op bergtoppen, zagen wetenschappers dat sommige plantensoorten die specifiek zijn aangepast aan het koude bergklimaat, steeds meer gezelschap kregen van planten die eerder alleen in lagere gebieden op de berg voorkwamen. Daardoor nam de totale biodiversiteit op bergtoppen dus toe.

Dit onderzoek, dat tussen 2001 en 2022 werd uitgevoerd op 62 Europese bergtoppen, laat voor het eerst zien dat juist de typische bloemen-, struik- en plantensoorten die enkel in hooggebergte voorkomen, de laatste 20 jaar steeds sneller zijn verdwenen. Het gaat over soorten die typisch zijn op de toppen van onder meer de Alpen, de Karpaten, Lefka Ori - een gebergte in het westelijk gedeelte van het Griekse eiland Kreta, of de Sierra Nevada in het zuiden van Spanje.

Van de berg gedrukt

“We zagen al langer verschuivingen, maar het effectieve uitsterven bleef moeilijk aan te tonen, want veel soorten reageren met flinke vertraging op klimaatverandering”, vertelt Lembrechts. “Nu is er eindelijk genoeg data over voldoende jaren om ook dat lokale uitsterven zichtbaar te maken: als soorten de berg op schuiven, worden de soorten die al bovenaan zaten er vanaf gedrukt.”

Wat er ook voor zorgde dat de conclusie met omzichtigheid moest worden genomen is dat op andere locaties er ook vaak andere factoren zijn die meespelen in het verlies van soorten. Stikstofneerslag en andere vormen van menselijke verstoring kunnen bijvoorbeeld een groter effect hebben dan klimaatverandering zelf. 

Daardoor is het lastig om daar het aandeel van klimaatverandering in het soortverlies te isoleren, legt Lembrechts uit. Op bergtoppen speelt die verstoring echter nauwelijks een rol, waardoor lokale uitstervingen daar juist wel direct aan klimaatverandering zijn toe te schrijven, vult zijn collega Johannes Wessely van de Universiteit van Wenen aan, de eerste auteur van de studie. “Uit de gegevens blijkt duidelijk dat soorten vaker verdwenen van bergtoppen waar de opwarming sterker was”.

Zoals in de oceanen

Volgens Lembrechts past deze studie in een groeiend rijtje onderzoek dat laat zien hoe groot de impact van klimaatverandering op de natuur inmiddels is. “De verandering in het gebruik van land en stikstofdepositie blijven voorlopig de grootste boosdoeners van lokaal biodiversiteitsverlies, dat verandert deze studie niet. Maar het wordt steeds duidelijker dat klimaatverandering, bovenop die bestaande druk, in hoog tempo aan belang wint.”

In de oceanen zien we dat al veel langer, gaat hij verder. “Verspreidingsgebieden van soorten schuiven daar al decennia op, en het verbleken van koraalriffen is een bekend en onmiskenbaar signaal van diezelfde problematiek.”