Tienduizenden jaren lang bepaalden muggen in stilte hoe de vroege mensen zich over Afrika verspreidden

Tussen 74.000 en 5000 jaar geleden hebben mensen zich volgens bepaalde patronen bewogen in Afrika ten zuiden van de Sahara. Die bewegingen werden fel beïnvloed door de aanwezigheid van de malariamug, zegt de studie.

Tienduizenden jaren lang heeft de ziekteverwekker zo ook bepaald hoe menselijke populaties elkaar ontmoetten en zich vermengden – waardoor genen werden uitgewisseld en de bevolkingsstructuur ontstond die we vandaag bij de mens zien.

De bevindingen suggereren dat infectieziekten een fundamentele factor zijn geweest die de loop van de menselijke evolutie heeft bepaald.

Niet enkel klimaat

Volgens de onderzoekers heeft malaria er mee toe geleid dat mensen werden verspreid over meerdere gebieden. Het bevestigt ook andere aanwijzingen die stellen dat de moderne mens is ontstaan door interacties tussen bevolkingsgroepen die in verschillende delen van Afrika leefden, en niet enkel vanuit één enkele geboorteplaats. 

Maar tot nu waren de meeste verklaringen voor de verspreiding van die bevolkingsgroepen over het continent uitsluitend gericht op het klimaat. Het nieuwe onderzoek in het tijdschrift Science Advances toont aan dat ziekte – en met name malaria – ook een cruciale rol heeft gespeeld.

Malariamug

Om tot hun resultaten te komen, ging het team uit van verspreidingskaarten van de belangrijkste malariaveroorzakende muggensoorten in Afrika. Door die te vergelijken met archeologische kaarten van oude menselijke nederzettingen, konden ze vastleggen waar en wanneer mensen en malaria elkaar mogelijk hebben gekruist.

“We ontdekten dat mensen in de afgelopen 74.000 jaar gedurende het grootste deel van deze periode niet in gebieden met een hoog risico op malariatransmissie leefden”, zegt Margherita Colucci van de Universiteit van Cambridge, eerste auteur van de studie. “Onze resultaten wijzen erop dat oude menselijke populaties die gebieden sterk vermeden, of er niet konden overleven. De gevolgen van deze keuzes hebben de menselijke demografie gedurende het grootste deel van de afgelopen 74.000 jaar, en waarschijnlijk al veel eerder, gevormd.”

Door mensen over het landschap te verspreiden, heeft malaria bijgedragen aan de bevolkingsstructuur zoals we die vandaag kennen, concludeert het onderzoek. “Onze studie suggereert dat het klimaat en fysieke barrières niet de enige factoren waren die bepaalden waar menselijke populaties konden leven”, aldus co-auteur Andrea Manica van de Universiteit van Cambridge.