Snel groeiende sloppenwijken op Pacifische eilanden zijn extra kwetsbaar voor de klimaatcrisis

“De dreiging is nu al ernstig en neemt nog toe”, zegt Pasha Carruthers, adviseur klimaatverandering en schade bij de regionale ontwikkelingsorganisatie Pacific Community (SPC). “Voor veel gezinnen leiden herhaalde overstromingen, extreme hitte en schade aan de infrastructuur tot een vicieuze cirkel van verlies en schade.” 

Vaak kunnen de bewoners niet op tijd herstellen van een klap wanneer de volgende al komt. Daardoor neemt de kwetsbaarheid in de loop der tijd toe, zegt ze. “Zonder gerichte interventie zal klimaatverandering de vooruitgang op het gebied van menselijke ontwikkeling steeds verder ondermijnen en de stedelijke armoede verergeren.”

Snel groeiend

Volgens de VN woont zo’n 80 procent van de wereldbevolking in steden en dorpen. In de Pacifische eilanden is dat nog maar 30 procent. Maar de stedelijke groei ligt er vaak veel hoger dan het wereldwijde gemiddelde: 4,5 procent per jaar op de Salomonseilanden, 4,1 procent in Papoea-Nieuw-Guinea en 2,4 procent in Vanuatu. Die cijfers van de Wereldbank liggen ver boven het wereldwijde gemiddelde van 1,4 procent.

De geschiedenis van de inwoners van de Pacifische eilanden, met name in Melanesië, is overwegend landelijk. De toestroom van mensen naar stedelijke centra - vooral de jongere generatie - is mee het gevolg van moderniseringsdoelstellingen na de onafhankelijkheid in de 20e eeuw. De stedelijke centra bieden banen, een stabiel inkomen, toegang tot ziekenhuizen en hoger onderwijs, en een aantrekkelijkere levensstijl voor veel mensen.

Maar tegelijk kampen de ontwikkelingslanden al decennia met een gebrek aan budgetten en expertise om te investeren in stadsplanning. En door het tekort aan betaalbare woningen, de hoge bouwkosten en een tekort aan gronden met eigendomsbewijs en voorzieningen zijn ongeplande sloppenwijken organisch gegroeid. Voor mensen met een laag inkomen bieden ze de enige haalbare huisvesting. 

De keerzijde is dat de bewoners kampen met een gebrek aan zekerheid over de grond waarop ze wonen of die in sommige gevallen zelfs illegaal bezetten. En heel vaak moeten ze het stellen zonder voorzieningen als elektriciteit, water, riolering of afvalverwerking.

Neem nu Port Moresby, de hoofdstad van Papoea-Nieuw-Guinea . Daar zijn tussen 2010 en 2020 meer dan 23.000 nieuwe gebouwen opgetrokken in de informele nederzettingen, terwijl in de formele woonwijken amper 6500 gebouwen zijn bijgekomen, volgens het PNG National Research Institute. Op de naburige Salomonseilanden groeit de stad Honiara met 6 tot 8 procent per jaar, maar de informele wijken met wel 12 procent. Ze huisvesten al vier op de tien inwoners van de stad, volgens cijfers van de Australian National University.

Precaire ligging

Veel van de wijken liggen in gebieden die gevoelig zijn voor rampen, en dus voor de gevolgen van de klimaatverandering. De Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization (CSIRO) verwacht voor de zuidwestelijke Stille Oceaan dat de intensiteit van cyclonen zal toenemen. Dat betekent intensere regenval en overstromingen van met name kustgebieden, mede door de stijging van de zeespiegel.

Dat zoiets verwoestend kan zijn voor kuststeden, werd drie jaar geleden duidelijk toen Judy en Kevin, twee cyclonen van categorie 4, de Vanuatuaanse hoofdstad Port Vila troffen. De stormen lieten een spoor van vernieling achter in de vorm van vernielde wegen, gebouwen en infrastructuur, verlies van moestuinen en een toename van de armoede in de sloppenwijken.

In de wijk Freswota aan de rand van Port Vila stortten de meest wankele woningen in en verloren veel huizen daken en muren. Een groot deel van de twaalfduizend inwoners leed onder ernstige overstromingen, verlies van inkomsten en een grotere schaarste aan schoon water.

Aardbeving 

Nog geen twee jaar later werd de wijk opnieuw getroffen door een ramp. Terwijl de inwoners al te kampen hadden met extreme regenval, werd Port Vila eind 2024 getroffen door een aardbeving met een magnitude van 7,3. Huizen, scholen, ziekenhuizen en wegen stortten in en raakten beschadigd. De schade aan de infrastructuur in het land werd geschat op 200 miljoen dollar.

“De afgelopen twee jaar hebben we veel overstromingen en regen gehad”, vertelt Cathy Hivo, die zetelt in de gemeenteraad. “Maar net toen het veel regende, kregen we ook te maken met de aardbeving. Huizen en gebouwen raakten beschadigd, bedrijven moesten sluiten en veel mensen werden getroffen. Veel mensen verloren hun inkomen.”

Volgens Hivo is de gemeenschap nog altijd getraumatiseerd. “We proberen nog steeds alles weer op te bouwen en terug te keren naar ons normale leven.”

Duurzame ontwikkelingsdoelen

De transformatie van wijken zoals Freswota tot klimaatbestendige gemeenschappen is cruciaal in het kader van doelstelling 11 van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstelling van de VN, die oproept tot het bouwen van veerkrachtige, veilige en duurzame steden tegen 2030.

“Een van de meest urgente maatregelen is dat overheden informele nederzettingen formeel erkennen binnen systemen voor stadsplanning, klimaatadaptatie en rampenrisicobeheersing”, zegt Carruthers. Dat is essentieel om systemen voor vroegtijdige waarschuwing en basisvoorzieningen uit te rollen in de wijken. Het is essentieel dat de bewoners eigendomsrechten krijgen en medezeggenschap, zegt ze, zodat ze partners worden bij de zoektocht naar oplossingen.

In een aantal eilandstaten is er aanzienlijke politieke wil om die ontwikkeling te realiseren. Vanuatu is bijvoorbeeld begonnen met de uitvoering van het Vanuatu Affordable and Resilient Settlement (VARS) Project, om het landbeheer en de leefomstandigheden in 23 informele wijken van Port Vila te verbeteren, inclusief betere drainage, wegen, water, sanitaire voorzieningen en afvalverwerking.

Grondbezit

Een cruciale factor om de klimaatbestendigheid op de lange termijn te verbeteren is de hervorming van het beleid rond grondbezit om huisvesting betaalbaar te maken, zegt Carruthers. Ze pleit voor partnerschappen met traditionele grondeigenaren en investeringen in klimaatbestendige sociale woningbouw. “Daarnaast zijn verbeteringen aan de bestaande woningen nodig die aansluiten bij de manier waarop gezinnen met een laag inkomen daadwerkelijk bouwen.”

Ook Papoea-Nieuw-Guinea stimuleert hervormingen. Er is een gezamenlijk initiatief van de stad Port Moresby en de National Housing Corporation om informele wijken te formaliseren met een gelijkwaardige infrastructuur en basisvoorzieningen. En in april vorig jaar werd het project 'Van nederzetting naar woonwijk' gelanceerd in Eight Mile Settlement, een uitgestrekte gemeenschap van ongeveer 25.000 mensen aan de noordoostelijke rand van de hoofdstad.