Rusland doet het rampzalig op zee - met gevolgen voor de internationale ambities

Het conflict tussen Rusland en Oekraïne speelt zich grotendeels op het land en in de lucht af. Het is een hevige, slopende grondoorlog geworden, in combinatie met zware Russische luchtaanvallen op civiele infrastructuur en een langzame, maar toenemende Oekraïense reactie.

Maar ook op zee speelt de oorlog zich af. Hoewel die minder aandacht krijgt, is die niet minder belangrijk. In de strijd om de controle over de Zwarte Zee is Rusland op een verbluffende manier verslagen.

Dat verlies kan verstrekkende gevolgen hebben. Het beperkt niet alleen het vermogen van Moskou om macht over de hele wereld te projecteren via zijn marine, maar het resulteert ook in een groeiende samenwerking met China, waar Moskou het kleinere broertje van Beijing lijkt te worden.

Strijd om de Zwarte Zee

De traditionele geopolitieke theorieën hebben de neiging om een te simpel beeld van de wereldpolitiek te schetsen. De theorieën, die teruggaan tot de late negentiende eeuw, categoriseerden naties als land- en zeemachten.

Denkers zoals de Britse geopoliticus Halford Mackinder of de Amerikaanse theoreticus Alfred Thayer Mahan zagen zeemachten als landen met kenmerken als democratisch liberalisme en vrijhandel. Landmachten daarentegen werden vaak afgeschilderd als despotisch en militaristisch.

Hoewel dat soort generalisaties historisch gezien gebruikt zijn om vijanden te demoniseren, zijn er nog steeds gekunstelde pogingen om de wereld te verdelen in land- en zeemachten. En de bijbehorende opvatting dat zee- en legeroorlogvoering enigszins gescheiden zijn, is blijven bestaan.

Maar het geeft ons een verkeerd beeld van de vooruitgang die Rusland heeft geboekt in de oorlog met Oekraïne. Hoewel Moskou zeker successen heeft behaald op land en in de lucht, mag dat de aandacht niet afleiden van de verbluffende nederlaag die het in de Zwarte Zee heeft geleden. Rusland moest er zich terugtrekken van de Oekraïense kustlijn en zijn schepen ver weg houden van het front.

Zoals ik beschrijf in mijn recente boek 'Near and Far Waters: The Geopolitics of Seapower' hebben landen met een marine twee bezigheden: ze moeten proberen de delen van de zee te controleren die relatief dicht bij hun kustlijn liggen, - wat we hun “nabijgelegen wateren” noemen.
Daarnaast proberen landen die dat willen en kunnen om macht en invloed uit te oefenen op “verre wateren” - dat zijn dus de nabije wateren van andere landen.

Controle

De Zwarte Zee is een besloten en relatief kleine zee die de nabije wateren van de omliggende landen omvat: Turkije in het zuiden, Bulgarije en Roemenië in het westen, Georgië in het oosten en Oekraïne en Rusland in het noorden.

De controle over de nabije wateren van de Zwarte Zee is door de eeuwen heen betwist, en heeft ook een rol gespeeld in de huidige Russisch-Oekraïense oorlog.

De inname van het Krim-schiereiland in 2014 stelde Rusland in staat de marinehaven van Sebastopol te controleren. Wat daarvoor de nabije wateren van Oekraïne waren, werden de facto de nabije wateren voor Rusland. Door die te controleren, kon Rusland de handel van Oekraïne verstoren, met name de export van graan naar Afrikaanse landen.

Maar de plannen van Rusland werden verijdeld door de samenwerking van Roemenië, Bulgarije en Turkije om doorgang van vrachtschepen door hun nabije wateren toe te staan, waardoor die vervolgens via de Bosporus de Middellandse Zee konden bereiken.

Doordat Oekraïne de nabije wateren van die andere landen kon gebruiken, kon het in het eerste kwartaal van 2024 tussen de 5,2 en 5,8 miljoen ton graan per maand exporteren.

Dat was weliswaar een daling ten opzichte van de Oekraïense export van ongeveer 6,5 miljoen ton per maand vóór de oorlog, die vervolgens in de zomer van 2023 was gedaald tot amper 2 miljoen ton vanwege Russische aanvallen en bedreigingen.

Maar de pogingen om de Russische controle in de Zwarte Zee te beperken en het feit dat Rusland geen schepen wilde aanvallen in de nabije wateren van Navo-landen, betekenden dat Oekraïne nog altijd toegang kreeg tot verre wateren en zo zijn economie in leven kon houden.

Zinkende schepen

Naast het feit dat Rusland niet in staat bleek om de Oekraïense export te verstoren, is het ook zelf het doelwit geworden van directe maritieme aanvallen vanuit Oekraïne.

Sinds februari 2022 heeft Oekraïne met behulp van onbemande aanvalsdrones met succes Russische schepen tot zinken gebracht of beschadigd. De Russische Zwarte Zeevloot is flink uitgehold nu zo’n 15 van de vooroorlogse vloot van 36 oorlogsschepen tot zinken zijn gebracht, en veel andere schepen zijn beschadigd.

Rusland is daardoor gedwongen om het gebruik van Sebastopol te beperken en zijn schepen in het oostelijke deel van de Zwarte Zee te stationeren. Zo kunnen ze niet effectief functioneren in de nabijgelegen wateren die het had verkregen door de verovering van de Krim.

Historisch

Die tegenslagen in de oorlog tegen Oekraïne zijn het meest recente hoofdstuk, maar Rusland heeft historisch al langer moeite om zijn macht op zee elders in de wereld te projecteren. Als gevolg daarvan heeft het zich voornamelijk gericht op de verdediging van nabijgelegen wateren.

In 1905 werd Rusland geschokt door een dramatische nederlaag op zee tegen Japan. Maar ook in gevallen waarin het niet ronduit werd verslagen, is de Russische zeemacht in de geschiedenis voortdurend beperkt geweest. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werkte Rusland samen met de Britse Royal Navy om de Duitse koopvaardijactiviteiten in de Baltische Zee en de Turkse handel en militaire reikwijdte in de Zwarte Zee te beperken.

In de Tweede Wereldoorlog moest Rusland vertrouwen op materiële steun van de geallieerden, en was het grotendeels geblokkeerd in zijn havens in de Zwarte en de Baltische Zee. Veel schepen werden enkel dicht bij huis ingezet of werden ontdaan van hun kanonnen voor gebruik in de artillerie.

En hoewel de Sovjetunie tijdens de tijdens de Koude Oorlog wel snelle raketboten en enkele vliegdekschepen bouwde, moest het vooral vertrouwen op duikboten om verre wateren te bereiken. De belangrijkste functie van de vloot in de Middellandse Zee was vermijden dat de Navo de Zwarte Zee kon binnendringen.

En nu is Rusland dus de controle over die Zwarte Zee verloren. Het kan niet meer opereren in de ooit veilige wateren. Het verlies betekent dat het land niet meer via de Zwarte Zee zijn macht kan projecteren in de Middellandse Zee.

China aan het roer

Geconfronteerd met een gigantisch verlies in zijn achtertuin en met een zwakke positie in zijn nabije wateren, kan Rusland zijn macht in verdere wateren enkel laten gelden via samenwerking met China - een land dat zelf volop aan het investeren is in zijn marinecapaciteit en macht in verre wateren.

De recente gezamenlijke oefeningen in de Zuid-Chinese Zee zijn daar een bewijs van. Woordvoerder Wang Guangzheng van de Chinese strijdkrachten verklaarde dat de oefening “de diepere en praktische samenwerking tussen de twee landen had verbeterd in verschillende richtingen en op verschillende terreinen.” Hij zei ook dat de oefening de capaciteit van de landen had verbeterd om in de toekomst te reageren op maritieme veiligheidsbedreigingen.

Voor Rusland heeft die samenwerking zin in puur militaire termen, maar het speelt vooral China in de kaart.

Rusland kan de Chinese defensie helpen in de Noordelijke nabije wateren om zo de toegang veilig te stellen tot de Arctische Oceaan, een regio die steeds belangrijker wordt naarmate het poolijs afkalft door de klimaatverandering. Maar Moskou blijft toch heel erg het kleine broertje in het verhaal.

De strategische belangen van Moskou zullen immers alleen gesteund worden als ze stroken met de Chinese belangen. Het punt is dat maritieme macht vooral draait om machtsprojectie voor economisch gewin. China zal Rusland waarschijnlijk gebruiken om zijn economische tentakels in Afrikaanse, Pacifische, Europese en Zuid-Amerikaanse verre wateren te beschermen. Maar het is onwaarschijnlijk dat het die belangen in gevaar zal brengen om Rusland daarmee vooruit te helpen.

Rusland heeft zeker economische belangen in verre wateren, met name in de Sahel en Afrika ten zuiden van de Sahara. En het veiligstellen van Russische belangen in Afrika vormt een aanvulling op China's groeiende marine-aanwezigheid in de Indische Oceaan om zijn eigen en grotere mondiale economische belangen te verzekeren. Maar de samenwerking zal nog steeds op initiatief van China zijn.

Opgesloten in de nabije wateren in de Zwarte Zee door de oorlog in Oekraïne, kan Ruslands enkel nog zijn maritieme macht projecten in de verre wateren van Afrika en de Indische Oceaan als junior partner van China, dat de voorwaarden zal dicteren.

Zelfs als Rusland de landoverwinning behaalt in zijn oorlog in Oekraïne, zal het daarmee het blijvende onvermogen niet compenseren om op eigen kracht macht over de oceanen te projecteren niet compenseren.

-

Deze analyse is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.