Nieuwe malariamug in Afrika dreigt massale uitbraken te veroorzaken

Wetenschappers voorspellen dat meer dan 125 miljoen stadsbewoners in Afrika een hoger risico op malaria zullen lopen. Dit komt door een invasieve Aziatische mug die zich snel verspreidt over het continent.

Deze mug, de Anopheles stephensi, is een van de weinige muggen die goed gedijt in steden, omdat hij in staat is schoon water te vinden om eitjes in te leggen.

Plattelandsziekte

Malaria wordt traditioneel gezien als een plattelandsziekte. In Afrika kunnen stadscentra volledig vrij zijn van malariaoverdracht, zeggen experts van de London School of Hygiene and Tropical Medicine (LSHTM).

Maar de invasieve mug kan de locatie en verspreiding van malaria in Afrika, dat goed is voor 94 procent van alle wereldwijde malariadoden, sterk veranderen. De slachtoffers zijn meestal kinderen jonger dan vijf jaar.

“Ik vind dit zeer zorgwekkend", zegt onderzoeker Jo Lines, verbonden aan het LSHTM. “Het hoort bij ons vak als wetenschapper om te zeggen: Pas op, er is hier iets gaande. Als we nu niet hard roepen, is het straks te laat.”

Mogelijk massale uitbraken

Uit recent onderzoek van de University of Oxford bleek dat de Anopheles stephensi waarschijnlijk al bezig is zich aan te passen aan zijn nieuwe omgeving, en daardoor mogelijke gedurende het hele jaar actief wordt.

Als deze invasie in Afrika ongecontroleerd doorgaat, is er een zeer reële kans op massale uitbraken, zegt Marianne Sinka, hoofdauteur van de studie. “Op een continent dat probeert de gezondheidssystemen te verbeteren en versterken, zou dat catastrofaal kunnen uitpakken."

Sinka’s onderzoek is een belangrijke waarschuwing, zegt Louisa Messenger, universitair docent aan het LSHTM. “Als de in deze studie genoemde getallen realiteit worden, is dat zeer dramatisch”.

In 2012 was er sprake van een ongewone malaria-uitbraak in de Djibouti, de hoofdstad van het gelijknamige land in de Hoorn van Afrika. Ook in Ethiopië en Soedan werden gevallen gemeld. Dit waren de eerste meldingen over de Anopheles stephensi in Afrika.

Vorig jaar gaf de Wereldgezondheidsorganisatie een waarschuwing uit: de mug leek zich te verspreiden van Djibouti naar buurlanden.

Scheepvaart

Messenger zegt dat de mug waarschijnlijk via schepen de havens van Oost-Afrika is binnengekomen. De transmissiekaart laat zien dat de mug zich verspreidt via de belangrijke transportroutes die gebruikt worden door vrachtwagens.

Meer dan 40 procent van de inwoners van Afrika ten zuiden van de Sahara woont in een stedelijke omgeving, wat de situatie volgens het onderzoeksteam “zeer zorgelijk” maakt. “In een stedelijke omgeving kan het veel lastiger zijn de mug te bestrijden. Maar de gezondheidszorg en behandeling zijn er vaak wel beter", zegt Sinka. "Dus het is moeilijk om goed in te schatten wat de consequenties zijn”.

Verspreiding

Onderzoekers proberen momenteel te achterhalen op welke schaal de mug zich verspreid heeft in Afrika. “Hoe meer je zoekt, hoe meer je vindt”, zegt Messenger. “We begrijpen de omvang van de dreiging nog niet goed. Maar afgaand op wat we weten uit de afgelopen jaren, ziet het er niet positief uit.”

Entomoloog Fredos Okumu, wetenschapsdirecteur bij het Ifkara Gezondheidsinstituut in Tanzania, noemt de bevindingen van de studie belangrijk. “Op dit moment is de beste strategie om de omvang van de verspreiding van deze mug te achterhalen en zijn rol in de malariatransmissie”, zegt Okumu.

Oproep tot actie

Regeringen moeten binnen een paar maanden tot een jaar tot actie overgaan, zegt Lines, “daarna is het te laat, dan heeft de mug zich te ver verspreid.”

In 1930 reageerde de wereld te laat op de invasie van de Afrikaanse Anopheles gambiae in Brazilië, met als gevolg dat er in 1938 een grote malaria-epidemie uitbrak. Lines zegt dat de Braziliaanse crisis een waarschuwing is, en ook een voorbeeld van succesvolle bestrijding. Toen er eenmaal een omvangrijk bestrijdingsplan was, werd de Anopheles gambiae uitgeroeid in Brazilië.

“Hoe sneller je actie onderneemt, hoe goedkoper het is”, zegt Lines. “Dit is een opkomende infectieziekte die nog te voorkomen is. Maar alleen als we nu de juiste beslissingen nemen.”

Politieke wil

Klamboes en insectensprays zijn lapmiddelen, omdat ze de verspreiding van de mug niet tegenhouden, zegt ze. “Daarvoor moet je de populatie bij de bron terugbrengen.”

Lines pleit voor een combinatie van maatregelen, waaronder gedragsaanpassing, surveillanceprogramma’s en conventionele bestrijdingsmaatregelen.

“Er zijn mogelijkheden, maar daarvoor is coördinatie, geld en politieke wil nodig”, zegt Messenger.

Bron: SciDev