Kunnen we nieuwe zeeën creëren om de zeespiegel te doen dalen? Wetenschapper Amir AghaKouchak onderzoekt het in Egypte

Afhankelijk van de mate waarin we onze uitstoot van broeikasgassen terugdringen, lopen de voorspellingen over de zeespiegelstijging sterk uiteen. Als we de wereldwijde temperatuurstijging kunnen beperken tot 1,5 graad Celsius – wat op dit moment vrijwel onmogelijk is – zal die volgens de Amerikaanse Klimaatdienst NOAA nog altijd met 30 centimeter verder stijgen tegen 2100. Blijft de uitstoot groeien, dan zou de zeespiegel tegen het einde van de eeuw 200 centimeter kunnen stijgen. In dat scenario zullen veel kustlijnen overstromen en tientallen miljoenen mensen getroffen worden. En het kan nog erger worden: als we een groot deel van de Groenlandse ijskap of de Thwaites-gletsjer in Antarctica verliezen, zou de stijging miljarden mensen kunnen treffen.

Een nieuw wetenschapsproject ​​onderzoekt een opvallend idee om dat probleem te verlichten: laaggelegen regio’s opnieuw onder water zetten, te beginnen met de Qattara-depressie, een laaggelegen woestijngebied in het westen van Egypte. Amir AghaKouchak voert daar onderzoek naar. De hoogleraar Milieu- en Civiele Techniek kreeg daarvoor een beurs ​​van het ARC Initiative, een klimaatfonds van de Amerikaanse non-profit Renaissance Philanthropy. Het werk van AghaKouchak zou baanbrekend kunnen zijn, nu is het in elk geval ambitieus en heel waarschijnlijk ook controversieel.

De overstroming van de depressie in Egypte, het stuk land dat op het laagste punt 133 meter onder het zeeniveau ligt, zou de wereldwijde zeespiegel met enkele millimeters kunnen verlagen. En de verdamping van de nieuwe binnenzee zou de zeespiegelstijging in de loop der tijd verder afremmen, legt AghaKouchak uit. En, zegt hij: de nieuwe zee zou ook andere voordelen kunnen opleveren, zoals hernieuwbare energie, aquacultuur en zelfs toerisme.

Het idee lijkt onorthodox, maar is eigenlijk helemaal niet nieuw. Het dateert al van eind 19de eeuw en inspireerde zelfs Jules Verne voor zijn laatste roman, ‘De Invasie van de Zee’. In de jaren 1950 onderzocht ook de CIA het idee. Oorspronkelijk was het doel niet om de zeespiegel te verlagen, maar om waterkracht op te wekken, met mogelijke nevenvoordelen zoals ontzilting voor zoet water en de ontwikkeling van een nieuwe kustlijn.

Maar onderzoek doen betekent nog niet dat de Qattara-depressie daadwerkelijk ook opnieuw onder water zal komen te staan, legt AghaKouchak uit; er blijven immers een hoop obstakels.

Jeremy Hance van nieuwssite Mongabay interviewde Amir AghaKouchak over het radicale idee, dat volgens de wetenschapper geen vervanging mag zijn voor het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen.

Kunt u uitleggen wat het idee rond de creatie van nieuwe binnenzeeën inhoudt?

Amir AghaKouchak: Het gaat om het opnieuw verbinden van grote, onder zeeniveau gelegen bassins met de oceaan, met de bedoeling stabiele binnenzeeën te creëren.

Veel potentiële locaties waren ooit zeearmen of ondiepe zeeën die door tektoniek, sedimentatie of kustlijnveranderingen geïsoleerd zijn geraakt en vervolgens zijn opgedroogd. Maar omdat die bekkens onder het zeeniveau liggen, kunnen we ze via kanalen of tunnels weer doen vollopen. Zo worden ze reservoirs voor zeewater op de lange termijn.

De eerste opstuwing onttrekt een bepaald volume aan de oceanen, waardoor het gemiddelde zeeniveau wereldwijd een beetje daalt. Daarna zorgt de voortdurende verdamping boven de binnenzee voor een netto overdracht van water van de oceaan naar het bekken, zolang de verbinding in stand wordt gehouden. Een deel van die verdamping keert later terug naar de open oceaan, maar een ander deel draagt ​​bij aan de regenval in het binnenland.

Het effect van een enkel bekken is bescheiden, maar een combinatie van bekkens zou een meetbare, duurzame bijdrage kunnen leveren. Daarnaast blijft het natuurlijk ook essentieel om onze uitstoot te verminderen en onze kusten te wapenen.

U onderzoekt dit idee momenteel aan de hand van de Qattara-depressie in Egypte. Waarom daar?

Qattara is een van 's werelds grootste landdepressies onder zeeniveau, met een heet en droog klimaat en de nabijheid van de Middellandse Zee. Die kenmerken zijn belangrijk. Een groot gebied vergroot het volume dat kan worden opgeslagen. En hete, droge omstandigheden betekenen een hoge verdamping, wat een continue overdracht van water in stand houdt. De nabijheid van de Middellandse Zee verkort de transportafstand en maakt het mogelijk om gebruik te maken van de zwaartekracht, waardoor er weinig energie nodig is voor de bouw en exploitatie.

Hoe zou zo'n gebied onder water gezet worden? En hoeveel zou het zeeniveau dalen?

In de praktijk zou een kanaal- of tunnelsysteem nodig zijn om de Middellandse Zee te verbinden met het binnenland van Qattara. De waterstroom kan worden gereguleerd voor stabiliteit, energieopwekking tijdens de eerste vulling en milieubescherming.

Volgens een eerste schatting op basis van de omvang en diepte van de depressie zou het volledig vullen van Qattara een paar honderd tot ongeveer duizend kubieke kilometer zeewater uit de wereldzeeën kunnen onttrekken.

Verspreid over de oppervlakte van de oceanen komt dat overeen met een wereldwijde gemiddelde verlaging van een paar millimeter, met een voortdurende verdere daling van de zeespiegel op millimeterschaal als gevolg van verdamping. Die schattingen zijn bewust conservatief en afhankelijk van het uiteindelijke ontwerp, de fasering en milieubeperkingen.

Het idee om deze specifieke depressie onder water te zetten bestaat al meer dan een eeuw. Waarom denkt u dat het nu echt zou lukken?

Er zijn twee dingen veranderd. Ten eerste de probleemstelling: de zeespiegelstijging versnelt en intensiveert de risico's voor kustgebieden, waardoor er een vraag ontstaat naar oplossingen die complementair zijn aan de verlaging van onze uitstoot en kustaanpassing.

Ten tweede zijn onze mogelijkheden veranderd. We beschikken nu over veel betere klimaatprognoses, satelliet- en grondobservaties, geotechnische methoden en milieubeschermingsmaatregelen. Daardoor kunnen we bestaande ideeën evalueren met behulp van moderne wetenschap en afwegingen kwantificeren. En we kunnen kleinschalige proefprojecten opzetten of gefaseerd te werk gaan, in plaats van alles-of-niets megaprojecten.

Wat zijn de belangrijkste uitdagingen en voordelen?

Uitdagingen zijn onder andere de grote grondwerken in een kwetsbaar woestijngebied, mogelijke gevolgen voor grondwater- en stofdynamiek, zoutbeheer en verlies van leefruimte in het overstromingsgebied. Mogelijk ligt er ook nog onontplofte munitie in delen van de Westelijke Woestijn.

Sommige potentiële locaties liggen in de buurt van lokale gemeenschappen, en elke verandering in hun leefomgeving moet goed met hen worden afgestemd. Daarnaast zijn er langetermijnverplichtingen voor de monitoring, de exploitatie en het beperken van milieueffecten, plus vergunningen en financiering.

De voordelen beperken zich niet tot een permanente opslag die de zeespiegelstijging enigszins compenseert. Er zijn ook mogelijkheden voor hernieuwbare energie tijdens de vulfase, nieuwe activiteiten in de blauwe economie zoals aquacultuur en zout- of mineralenwinning, en stofbestrijding in vergelijking met kale zandvlaktes. Mogelijk zijn er ook voordelen op het vlak van lokale werkgelegenheid, onderzoek en ecotoerisme.

Wat is de rol van overheden om een ​​idee als dit daadwerkelijk uit te voeren? Zou alleen de toestemming van Egypte nodig zijn?

De toestemming en het leiderschap van Egypte zijn essentieel omdat het project zich op Egyptisch grondgebied bevindt. Een grondige analyse van de milieueffecten en sociale impact is essentieel, maar ook  internationaal overleg en transparantie, gezien het mondiale kader en de mogelijke grensoverschrijdende ecologische, klimatologische of maritieme overwegingen.

Afstemming met multilaterale milieuakkoorden, buurlanden, inheemse en lokale gemeenschappen, wetenschappelijke adviespanels en onafhankelijke monitoring zouden cruciaal zijn. Kortom, een nationaal geleid, internationaal geïnformeerd bestuursmodel met bindende waarborgen.

Wonen er nu mensen in het gebied en wat zou er met hen gebeuren?

De Qattara-depressie zelf is dunbevolkt, maar er zijn gemeenschappen en nomadische volkeren in de Westelijke Woestijn, oases en transportroutes. Elk plan moet het huidige landgebruik, erfgoedlocaties en seizoensgebonden bestaansmiddelen in kaart brengen; gedwongen verplaatsing voorkomen of minimaliseren; en, waar onvermijdelijk, internationale normen volgen voor compensatie, hervestiging en herstel van bestaansmiddelen. De betrokkenen dienen ook vroegtijdig geraadpleegd te worden.

De ingreep zou wel het bestaande ecosysteem vernietigen. Wat zouden we kunnen verliezen?

Dit gebied lag vroeger ook onder water en daardoor is de bodem zout en is de flora en fauna beperkt. Maar overstroming zou een deel van de woestijnhabitats doen verdwijnen en zou de van grondwater afhankelijke ecosystemen aan de randen van het reservoir kunnen aantasten. Daarom zijn diepgaandere ecologische, milieu- en sociale studies nodig voordat we verder kunnen gaan met locaties zoals Qattara.

Het creëren van een binnenzee zou ook een nieuw ecosysteem opleveren. Wat kunnen we verwachten qua voordelen voor de natuur en Egypte zelf?

Beheerd water met een zoutgehalte dat varieert van hypersaline tot zeewater kan nieuwe aquatische en kusthabitats creëren met vogels en vissoorten die zijn aangepast aan die omstandigheden.

Met doordachte zones kun je beschermde gebieden aanwijzen, aquacultuur reguleren en kustlijnen ontwerpen om de biodiversiteit te bevorderen. Voor Egypte zijn er potentiële voordelen in de vorm van banen, onderzoek, onderwijs en zorgvuldig gereguleerd toerisme. Niets hiervan is vanzelfsprekend. Het hangt af van duidelijke doelstellingen, waterkwaliteitsbeheer en strenge handhaving.

Zijn er nog meer gebieden in de wereld die opnieuw onder water gezet zouden kunnen worden om de stijging van de zeespiegel te beperken?

Zeker. Verschillende grote, onder zeeniveau gelegen depressies nabij de kust zouden in principe kandidaat kunnen zijn. Vaak besproken voorbeelden zijn het Dode Zee-bekken via verbindingen met de Middellandse Zee of de Rode Zee, delen van de Danakil-depressie en geselecteerde bekkens met korte, haalbare verbindingen met de oceaan. Elk geval is uniek en moet voldoen aan milieu-, sociale, economische en geopolitieke criteria.

Wat zijn de meest veelbelovende locaties?

We selecteren locaties op basis van eenvoudige criteria: een groot gebied onder zeeniveau, nabijheid van de kust voor natuurlijke wateraanvoer, een droog klimaat om verdamping te bevorderen, weinig conflicten met lokale gemeenschappen en erfgoed, en beheersbare technische corridors. Qattara scoort goed op al die criteria. De Dode Zee en Danakil scoren hoog op nabijheid en droogte, maar betekenen ook complex grensoverschrijdend beheer en gevoelige ecosystemen.

Gezien de omvang van de klimaatcrisis en de snelheid waarmee de zeespiegel stijgt, denkt u dat dit echt iets is wat we moeten doen?

Het idee mag geen vervanging zijn voor andere oplossingen, met name onze uitstoot van broeikasgassen verminderen of kustgebieden beschermen en herstellen.

Het kan het beste worden beschouwd als een aanvullende, beperkte optie die enkele millimeters soelaas kan bieden - als het verantwoord gebeurt. Of we het moeten doen, hangt af van zorgvuldige analyse van elke casus, sterk bestuur en steun bij de bevolking. Onze job is het onderzoek doen zodat de beleidsmakers en de gemeenschappen echte feiten in overweging kunnen nemen, geen hypothetische aannames.

_

Dit interview is eerder verschenen bij IPS-partner Mongabay