Het regime in Iran is gebouwd om te overleven - een lang conflict lijkt waarschijnlijk (OPINIE)

De Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran, waarbij de Iraanse opperste leider Ayatollah Ali Khamenei om het leven kwam, en de vergeldingsaanvallen van Teheran op onder meer Israël, hebben het Midden-Oosten opnieuw in een oorlog gestort.

Amerikaans president Donald Trump en Israëlisch premier Benjamin Netanyahu willen naar eigen zeggen een gunstige regimeverandering in Iran teweegbrengen. Maar de gevolgen van de aanvallen voor Iran en voor de bredere regio mogen niet worden onderschat.

De dood van Khamenei is een zware klap is voor het islamitische regime, maar ook niet onoverkomelijk. Veel Iraanse leiders werden in het verleden al gedood, waaronder Qassem Soleimani, de architect in Teheran inzake de regionale veiligheid. Hij werd in januari 2020 door de VS vermoord.

Ze werden telkens relatief eenvoudig vervangen, en het islamitische regime kon standgehouden.

Naar alle waarschijnlijkheid zal ook het vertrek van Khamenei op korte termijn niet het einde van het islamitische regime betekenen. Hij had deze mogelijkheid voorzien en zou vorige week al een plan voor zijn opvolging hebben opgemaakt, zowel voor zijn eigen leiderschap als dat van hoge militaire, veiligheids- en politieke leiders, mochten zij “als martelaar sterven”.

Maar Khamenei was zowel een politiek als een spiritueel leider. Hij had niet alleen aanhangers onder vrome sjiieten in Iran, maar ook onder vele moslims in de hele regio. Zijn moord zal sommigen aanzetten tot wraak, wat mogelijk een golf van extremistisch geweld in de regio en daarbuiten zou kunnen ontketenen.

Gebouwd voor overleving

Volgens een grondwettelijke bepaling van de Islamitische Republiek zal de Raad van Experten – het orgaan dat verantwoordelijk is voor de benoeming en het ontslag van een opperste leider – nu bijeenkomen om een ​​interim- of permanente leider aan te wijzen, hetzij uit de eigen gelederen, hetzij extern.

Deze zijn alvast drie waarschijnlijke kandidaten voor zijn opvolging: 

• Gholam-Hossein Mohseni-Eje’i, het hoofd van de rechterlijke macht
• Ali Asghar Hejazi, Khamenei's stafchef
• Hassan Khomeini, de kleinzoon van de oprichter van de Islamitische Republiek, Ayatollah Rohullah Khomeini

Het regime heeft er alle belang bij om te doen wat nodig is om het voortbestaan ​​te verzekeren. Talloze handhavers en verdedigers van het regime, aangevoerd door de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC) en de daaraan ondergeschikte paramilitaire Basij-groep, zitten verspreid over het hele land om binnenlandse opstanden te onderdrukken en te vechten voor het voortbestaan ​​van het regime.

Hun lot is nauw verbonden met dat van het regime. Dat geldt ook voor een reeks bestuurders en bureaucraten binnen de Iraanse regering, net als voor de sympathisanten van het regime onder de gewone Iraniërs. Zij worden gedreven door een combinatie van sjiisme en fel nationalisme om loyaal te blijven aan het regime.

Trump en Netanyahu hebben het Iraanse volk – waarvan ongeveer 60 procent jonger is dan 30 jaar – opgeroepen het regime omver te werpen zodra de Amerikaans-Israëlische operaties de eerste slagen hebben toegebracht.

Veel Iraniërs zijn diep verontwaardigd over de religieuze maatregelen van het regime en de erbarmelijke economische situatie. Ze gingen al eind 2025 en begin 2026 de straat op om te protesteren. Het regime sloeg hen toen hardhandig terug en doodde duizenden burgers.

Is de tijd nu rijp voor een brede volksopstand? Tot nu lijkt het repressieve en administratieve staatsapparaat het regime stevig te steunen. Tenzij er serieuze scheuren in deze gelederen komen – en met name binnen de Revolutionaire Garde – zou het het regime ook deze crisis kunnen overleven. 

Economie wereldwijd getroffen

Het regime is ook in staat gebleken zeer snel te reageren op agressie van buitenaf. Iran heeft al teruggeslagen op Israëlische en Amerikaanse militaire bases in de Perzische Golf met behulp van drones en geavanceerde ballistische raketten.

Hoewel veel projectielen werden tegengehouden, hebben sommige hun doel wel geraakt en ernstige schade aangericht.

De Revolutionaire Garde heeft zich ook tot doel gesteld om de Straat van Hormuz af te sluiten – de smalle strategische waterweg die de Perzische Golf verbindt met de Golf van Oman en de Indische Oceaan. Dagelijks stroomt zo'n 20 procent van 's werelds olie en 25 procent van het vloeibaar gas door de zeestraat.

De Verenigde Staten van hun kant hebben gezworen om de Straat van Hormuz open te houden, maar de Revolutionaire Garde (IRGC) is mogelijk in een gunstige positie om het scheepvaartverkeer te blokkeren. Dat zou ernstige gevolgen hebben voor de wereldwijde energievoorziening en de economie in het algemeen.

Beide partijen in dit conflict hebben alle voorgaande rode lijnen overschreden. Ze bevinden zich nu in een open oorlog die de hele regio in zijn greep houdt.

Langdurige oorlog lijkt waarschijnlijk

Als Washington en Jeruzalem ook maar enigszins dachten dat hun aanvallen niet tot een regionale oorlog zouden leiden, dan hadden ze het mis. Die is nu al gaande.

Veel landen die nauwe samenwerkingsovereenkomsten met Iran hebben, waaronder China en Rusland, hebben de acties van de VS en Israël veroordeeld. Ook secretaris-generaal António Guterres van de Verenigde Naties heeft dringend opgeroepen tot de-escalatie en een terugkeer naar diplomatieke onderhandelingen, net als vele anderen.

Maar de kans daarop lijkt zeer klein. De VS en Iran waren midden in een tweede ronde van gesprekken over het Iraanse kernprogramma toen de aanvallen begonnen. De Omaanse minister van Buitenlandse Zaken, die als bemiddelaar tussen beide partijen optrad, verklaarde enkele dagen geleden publiekelijk dat “vrede binnen handbereik was”.

Maar dit bleek niet genoeg om Trump en Netanyahu ervan te overtuigen de onderhandelingen voort te zetten. 

Zij zagen dit als het beste moment om de Islamitische Republiek aan te vallen, niet alleen om het nucleaire programma, maar ook om de militaire capaciteit te vernietigen. Israël had immers de afgelopen tweeënhalf jaar al een aantal regionale bondgenoten van Teheran, zoals Hamas en Hezbollah, verzwakt en zijn invloed in Libanon en Syrië uitgebreid.

Hoewel het nog moeilijk is om met zekerheid te zeggen waartoe de oorlog zal leiden, is de weg wel vrijgemaakt voor een langdurig conflict. Het zal wellicht geen dagen, maar weken duren. De VS en Israël willen niets minder dan een regimeverandering, en het regime is vastbesloten te overleven.

Met deze oorlog geeft de Trump-regering ook een signaal af aan haar tegenstanders – met name China – dat de Verenigde Staten de belangrijkste wereldmacht blijven, terwijl Netanyahu ernaar streeft Israëls positie als dominante regionale speler te verstevigen.

Het Iraanse volk in eerste instantie, maar eveneens de hele regio en de rest van de wereld zullen de gevolgen moeten dragen van alweer een oorlog in het Midden-Oosten, een oorlog die wordt uitgekozen voor geopolitiek gewin in een toch al bijzonder onrustige wereld.

Amin Saikal is professor Emeritus aan de Australian National University, The University of Western Australia en de Victoria University.

_

Deze opinie is eerder verschenen bij IPS-partner The Conversation.