Grote irrigatieprojecten in Afrika falen keer op keer. Wat is er echt nodig? (OPINIE)

In 1938 startten Franse koloniale autoriteiten met een ambitieus infrastructuurproject in het huidige Mali, met als doel de woestijn om te toveren tot vruchtbaar landbouwgebied.

Water werd opgepompt uit de rivier de Niger en via kanalen afgevloeid naar een miljoen hectare aan akkerland. Dit project, dat uiteindelijk meer dan 100.000 hectare beslaat, is nog altijd een van de grootste irrigatieprojecten in Afrika.

Model voor plattelandsontwikkeling

Het Malinese project draagt de naam ‘Office Du Niger’ en heeft al sinds het midden van de twintigste eeuw een voorname invloed op de landbouwplanning en het watermanagement van heel Afrika. In de jaren 60 van de vorige eeuw werd het door Afrikaanse overheden gezien als hét model voor plattelandsontwikkeling.

Met financiële steun van de Wereldbank werden honderden dammen en grote irrigatieprojecten uitgedacht over het hele continent. De doelstellingen waren veelbelovend: voedselzekerheid verhogen, armoede indijken en de economische groei een boost geven. Jammer genoeg blijkt er in werkelijkheid weinig van die mooie plannen voor irrigatieprojecten te zijn gekomen.

Sinds 2008, als een antwoord op de stijgende voedselprijzen, hebben overheden doorheen heel Afrika plannen gesmeed voor een nieuw tijdperk wat betreft de ontwikkeling van irrigatie. Nochtans is het onduidelijk waarom de vorige projecten de verwachtingen niet konden inlossen. Om een antwoord op deze vraag te formuleren, hebben we de uitvoering van 79 van zulke projecten onder de loep genomen - allen gerealiseerd in Afrika ten zuiden van de Sahara tussen 1940 en 2010.

Slechts 18 procent benut

Ons onderzoek focuste op de originele doelstellingen voor landbouwproductie, zoals die waren opgenomen in de oorspronkelijke documenten en projectplannen. Deze hebben we vergeleken met schattingen van hoeveel van het productieve land er vandaag wordt geïrrigeerd. Deze schattingen worden ondersteund door data die we hebben verkregen via hoge resolutiebeelden van satellieten.

Onze bevindingen tonen aan dat de irrigatiesystemen gemiddeld slechts 18 procent van het geïrrigeerde productiegebied bedienen. Verschillende systemen zijn zelfs volledig inactief - sommige al sinds enkele jaren na de aanleg ervan. Er lijkt weinig bewijs te zijn dat staaft dat de prestaties van irrigatieprogramma’s in de loop van meer dan zestig jaar zijn verbeterd.

Cyclus van falen

Bestaand onderzoek naar individuele irrigatieplannen wijst naar een aantal factoren die ertoe zouden leiden dat irrigatieprojecten hebben gefaald. Deze gaan bijvoorbeeld over de grootte van het irrigatiesysteem en het klimaat. Het idee is dan dat grotere irrigatieprojecten in combinatie met een variabel klimaat vaker mislukken. Maar uit onze analyse van de 79 projecten blijkt dit grotendeels niet het geval.

In plaats daarvan ontdekten we dat vooral de politiek en het management van irrigatieprojecten aanleiding waren voor het mislukken van de ontwikkelingsprojecten.

Eerst over de politiek. Voor regeringen is een hogere voedselproductie een belangrijk streven bij de ontwikkeling van landbouwprogramma’s. Dit kan de afhankelijkheid van import verminderen en tegelijkertijd nieuwe exportmogelijkheden creëren. Maar de daaruit voortvloeiende focus op de productie van basisgewassen met beperkte economische waarde – zoals rijst en maïs – leidde vaak tot een slechte financiële output.

Laagwaardige gewassen ondermijnen op lange termijn de financiële duurzaamheid van kapitaalintensieve irrigatieprojecten. Dat komt omdat de oogst niet altijd voldoende opbrengt om de onkosten van de irrigatie te dekken. Dat maakt het voor boeren en onderhoudslui dan weer moeilijker om het nodige budget te genereren om de infrastructuur op punt te houden.

Het resultaat is een cyclus van afhankelijkheid van externe investeringen en subsidies. En zodra de initiële investering opdroogt, zien we de systemen vaak in elkaar stuiken.

Weinig capaciteit

Ten tweede gaat de voorkeur van donoren uit naar grote, gecentraliseerde infrastructuurprojecten. Die lijken op technisch en logistiek vlak minder uitdagend dan kleinere initiatieven. Helaas kampen veel gecentraliseerde overheidsinstanties in Afrika ten zuiden van de Sahara met een gebrek aan middelen en personeel. Velen missen de technische en institutionele capaciteit die nodig is om dergelijke grootschalige projecten in goede banen te leiden.

Tegelijkertijd stimuleert deze voorkeur voor grootschaligheid de neiging van overheden om financiële steun aan te boren. Dat zorgt vaak voor een onrealistische voorstelling van het gebied dat geïrrigeerd zal worden en de opbrengsten daaruit. Het ‘Office Du Niger’ bereikte bijvoorbeeld pas onlangs 10 procent van de 1 miljoen hectare die in 1938 waren gepland. En de irrigatiesystemen van 127.000 hectare rond het Tsjaadmeer zijn ondertussen volledig inactief.

Ook de planners onderschatten vaak de kosten en overschatten de opbrengsten. Ons onderzoek argumenteert dat zonder veranderingen in de visie op, de implementatie en het beheer van zulke projecten, Afrika opnieuw dezelfde fouten zal maken als die we hebben gezien in het ontwikkelingsverhaal van de 20e eeuw. Dit zal desastreus zijn voor armoedebestrijding, voor voedselzekerheid en voor economische ontwikkeling.

De weg vooruit

Het falen van grote irrigatieprojecten in Afrika ten zuiden van de Sahara wordt al tientallen jaren erkend. Maar, zoals uit ons onderzoek blijkt, heeft dit weinig invloed gehad op de manier waarop planners of overheden dergelijke projecten vandaag benaderen.

Gezien de resultaten die vandaag zijn bereikt, is het aannemelijk dat veel grootschalige irrigatieprojecten geen return on investment hebben opgeleverd. Zelfs degenen die aanvankelijk levensvatbaar waren, hebben uiteindelijk vooral geld opgeslokt voor onderhoud en herstel. Met meer systematische monitoring en een betere opvolging van de prestaties, kunnen deze problemen worden aangepakt.

Overheden, geldschieters en onderzoekers kunnen hiervoor onder meer gebruik maken van nieuwe databronnen zoals satellietbeelden. Net zo belangrijk zijn hervormingen van planningsprocessen om ervoor te zorgen dat investeringen afhankelijk worden gemaakt van succesvolle en duurzame resultaten voor boeren en gemeenschappen.

Wat doen boeren zelf? 

Parallel hieraan willen we suggereren om de historische voorkeur voor grootschaligheid te herzien. Is dit echt de beste of enige manier om voedselzekerheid te garanderen en het inkomen van boeren te verhogen?

Er is een groeiend besef dat boeren in heel Afrika zeer ondernemend zijn. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de recente toename van de aandacht bij de Wereldbank en andere instanties voor irrigatieprojecten van landbouwers zelf. Kleinschalige boeren hebben al decennia- of zelfs eeuwenlang, een breed scala aan irrigatiesystemen ontwikkeld, onafhankelijk van ontwikkelingsinstanties of regeringen.

Er zijn aanwijzingen dat hierin investeren pakken goedkoper kan zijn dan geld pompen in grote systemen.

Investeren loont

Investeren in grootschalige waterinfrastructuur zal zeker belangrijk blijven in de landbouw. Dit geldt des te meer omdat de beschikbaarheid van water in veel regio's steeds onzekerder wordt als gevolg van klimaatverandering en bevolkingsgroei.

Dit vraagt om investeringen in infrastructuur voor de opvang van water – zowel in de vorm van natuurlijke als aangelegde bassins – om de toegang tot water te garanderen. Het biedt ook een basis om boeren aan te moedigen te investeren in geïrrigeerde landbouw. Het vraagt daarnaast om een nieuwe benadering van de manier waarop irrigatieontwikkeling in Afrika wordt gefinancierd en uitgevoerd. Dat zal nodig zijn om zowel grootschalige als kleinschalige benaderingen van irrigatieontwikkeling te combineren om twee belangrijke, met elkaar verwante doelen te bereiken: voedsel- en waterzekerheid.

-

Tom Higginbottom, Timothy Foster en Roshan Adhikari zijn als onderzoekers in de domeinen Ontwikkeling en Voedselzekerheid verbonden aan de Universiteit van Manchester.

Deze opinie is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.