Getande klepschildpad heeft geen verweer tegen de mens

De evolutie heeft overal aan gedacht, lang voordat wij dat deden. Neem de stekelrandklepschildpad of getande klepschildpad (Kinixys erosa) die voorkomt in het Congobekken, in delen van West-Afrika en helemaal in het oosten tot aan het Victoriameer.

Net als andere klepschildpadden hebben ze een vreemd attribuut dat lijkt op een luikje van een auto. Ze kunnen de achterkant van hun schild 90 graden naar beneden draaien. “Het luik of de scharnier stelt hen in staat om hun kwetsbare achterste opening af te sluiten,” verklaart schildpadonderzoeker Pearson McGovern.

Net een rots

Deze klepschildpad is ook ongelooflijk goed in camouflage: hij lijkt wel een rots. Edem Eniang, directeur van het Biodiversity Preservation Center in Nigeria, meent dat de schildpadden een “griezelig vermogen hebben om op te gaan in hun omgeving ... waardoor ze magisch lijken en niet opgemerkt worden door hun vijanden, inclusief jagers.”

Hoewel hij voornamelijk op het land leeft, is de getande klepschildpad ook behendig in het water. “Hij heeft een ongelooflijk vermogen om perfect te zwemmen, drijvend aan de oppervlakte en diep duikend om op vis te jagen,” zegt Eniang.

En hij eet vrijwel alles. Luca Luiselli, een veldecoloog en expert op het gebied van Afrikaanse landschildpadden, zegt dat het dieet van de soort bestaat uit schimmels, vruchten, ongewervelde dieren en zelfs aas.

Afrodisiacum

Helaas kan het scharnier van de schildpad hem niet beschermen tegen zijn gevaarlijkste roofdier: de mens. De lokale bevolking heeft lang op de schildpad gejaagd. “Ze worden cultureel vereerd en op grote schaal gebruikt, niet alleen als bushmeat maar ook voor fetisjpraktijken en traditionele medicijnen”, aldus Eniang.

Hij legt uit dat op sommige plaatsen de lokale bevolking het schild van de schildpad verbrandt en tot poeder maalt voor kinderen met calciumtekorten. De hersenen en eieren van de schildpad worden gebruikt om kinderen te behandelen die langzaam leren lopen, terwijl het vlees van de schildpad wordt gebruikt als afrodisiacum voor mannen. Ondertussen “worden levende dieren in sommige inheemse rituelen gebruikt om mensen te betoveren”, stelt Eniang.

De Rode Lijst van de IUCN beschouwt de stekelrandklepschildpad momenteel als een diersoort met onvoldoende gegevens, een beoordeling uit 1996. Dit betekent dat er op dat moment simpelweg niet genoeg informatie was om de staat van instandhouding van de soort te bepalen.

“We missen gegevens van veel landen in het verspreidingsgebied, waarbij zelfs basisgegevens over verspreiding en overvloed ontbreken van hele landen waar de soort voorkomt,” zegt McGovern.

Onopvallende eco-held

Luiselli merkt op dat de soort “voorlopig gerangschikt” is als bedreigd door de Tortoise and Freshwater Turtle Specialist Group van de IUCN, waar zowel zij als McGovern lid van zijn. De ecologe zegt ook dat de soort niet alleen wordt bedreigd door overconsumptie, maar ook door ontbossing en vernietiging van leefgebieden.

Hoewel ze niet bijzonder groot zijn - ze wegen meestal minder dan anderhalve kilogram - speelt de getande klepschildpad een buitengewone rol in zijn ecosysteem. Volgens Eniang heeft hij een neiging om holen te graven en creëert hij zo een habitat voor allerlei andere dieren, zoals insecten en ongewervelden. “Dieren vinden de holen, spleten en kamers van schildpadden nuttige schuilplaatsen en veilige toevluchtsoorden tijdens bosbranden.”

Hij is ook een belangrijke verspreider van plantenzaden en schimmels. “Hij verspreidt talloze zaden over de bosbodem terwijl hij zich verplaatst en creëert zo de volgende generatie vruchtbomen die iedereen kan gebruiken”, zegt McGovern, die de rol van de schildpad in het bos “onderschat” noemt.

Obscure soorten

Hoewel de schildpad veel bedreigingen kent, zegt McGovern dat het grootste obstakel voor een betere bescherming van de getande klepschildpad en andere soortgelijke obscure soorten een gebrek aan financiële middelen is.

“Voor schildpadden is er - zeker in Afrika - een gebrek aan financiering voor ecologisch veldonderzoek. Dat is de grootste belemmering voor succesvolle beschermingsacties voor veel van Afrika's over het hoofd geziene microfaunale soorten”, zegt de expert. Volgens hem is er lokale interesse in het dier, maar is er onderwijs en financiering nodig voor een goede gegevensverzameling in het veld.

“In een wereld waarin de meerderheid van de mensen zich aangetrokken voelt tot grote, kleurrijke, agressieve en soms charismatische diersoorten, zal een langzaam, verlegen, stil, cryptisch en geen overlast veroorzakend dier bijna altijd ongrijpbaar en onopgemerkt blijven”, meent Eniang.