El Niño teistert draslanden rond Paraguayaanse hoofdstad

De 69-jarige Néstor Colman, die altijd al in de arme wijk Bañado Sur heeft geleefd, herinnert zich dat de rivier dit deel van de Paraguayaanse hoofdstad al negen maal onder water heeft gezet. Hij is één van de oudste bewoners in de talloze geïmproviseerde hutjes die je vandaag ziet in parken, straten, op sportvelden en andere lege plekken van Asunción.

Sinds november al leven in zulke hutjes mensen die op de vlucht zijn voor de overstromingen in de laaggelegen buurten langs de Paraguay.

Ongeveer dertig jaar geleden woonden er maar enkele families in Bañado Sur, een langwerpige strook land gelegen tussen de stad en de rivier. "Maar velen zijn van het platteland naar hier gekomen om te leven van de vuilnisbelt", legt Colman uit.

Gancheros

"Het gebied is een reusachtige stortplaats in openlucht, waar duizenden 'gancheros' in het vuilnis mogen zoeken naar waardevolle objecten of recycleerbare spullen", legt Cleto Pérez uit. Hij is één van de stichters van de lokale jongerenbeweging 1811, een naam die verwijst naar het jaar dat Paraguay onafhankelijk werd van Spanje.

Ook Pérez werd geëvacueerd uit Bañado Sur. Hij verklaart dat de meeste inwoners uit dit stadsdeel ofwel ganchero zijn, en bijna 600 dollar moeten neertellen voor een vergunning, ofwel recyclaarbare dingen verzamelen op straat.

"De lokale bevolking behandelt ons slecht", vindt recycleerder Edgar Acuña, wanneer het gaat over de middenklassegezinnen in een buurt waar de hutjes voor de ontheemden staan opgesteld. "Ik zeg hen dat het beter is dat ik werk, in plaats van hen te bestelen", grapt hij.

De buurtbewoners klagen bijvoorbeeld dat Acuña karton, glas, plastic en metaal op de stoep stapelt. In zijn huis in Bañado kon hij zulke spullen tijdelijk stockeren, tot hij een lading had die groot genoeg was om te verkopen.

"We hebben wekelijks vergaderingen in de tentenkampen om de regels te bepalen", zegt Pérez. Volgens hem zijn luide muziek en dronkenschap de meest gehoorde klachten bij de bewoners van de wijk waar twee tentenkampen gevestigd zijn – een op een plein (waar 77 families leven) en een op een verlaten veld (waar 56 families verblijven).

Alles verloren

"Ik kwam tijdelijk naar Bañado voor mijn moeder, maar na haar dood ben ik gebleven", vertelt Maria Nimia Falcón, een moeder van vier die tapijten, tafeldoeken en andere dingen weeft. Ze is afkomstig uit Lambaré, een stad ten zuiden van Asunción, maar leeft inmiddels twaalf jaar in Bañado Sur.

Falcón heeft alles verloren bij twee overstromingen en is bang dat er nog meer watersnood zal volgen. Ze verwacht meer hulp van de regering, zoals wettelijk bepaald, en "een degelijk huis om in te wonen, liefst in Bañado, want ergens anders zou ik geen inkomen hebben."

De voortdurende dreiging is het gevolg van El Niño (en meer bepaald de zuidelijke oscillatie), het cyclische weerfenomeen dat verantwoordelijk wordt gehouden voor de zware regenval sinds november, waardoor de rivier meermaals buiten haar oevers trad. Meteorologen voorspellen nog overstromingen tot eind juli of begin augustus.

In totaal hebben al 13.454 mensen hun huizen moeten verlaten, verklaart David Avendaño, die de hulpoperaties van de overheid leidt.

Slechts een klein deel van de 20.000 gezinnen in het getroffen gebied woonde in iets hoger gelegen huizen, die volledig gespaard zijn gebleven of opnieuw bewoonbaar werden nadat het waterpeil was gedaald.

Omdat er zich gedurende twee decennia geen ernstige wateroverlast voordeed, begonnen plattelandsmigranten ook huizen te bouwen op nog lagergelegen land aan de rivier. Maar half 2014 startte een nieuwe cyclus van overstromingen.

Geen preventie

Dit jaar zorgt de zuidelijke oscillatie van El Niño, het bekende fenomeen dat het water van de Stille Oceaan opwarmt en het weer wereldwijd beïnvloedt, voor zware regens die de Paraguay doen overstromen, met rampzalige gevolgen voor de oeverbewoners.

"Er is geen beleid of rampenpreventie voor Bañado. De overheid wist dat El Niño eraan kwam, maar trof geen maatregelen", zegt Maria Garcia, een 44-jarige moeder van twee, geboren en getogen in Bañado Norte. Ze staat ook aan het hoofd van Cobañados, een netwerk van tien gemeenschapsorganisaties.

Maar Avendaño zegt: "We helpen de geëvacueerden met bouwmaterialen, voedsel voor iedereen, en matrassen voor wie ze nodig heeft. Iedereen heeft water en elektriciteit." Als definitieve oplossing zou de bevolking verhuisd kunnen worden, bijvoorbeeld naar de gemeente Itauguá, op 30 km ten zuidoosten van Asunción, zo meent hij.

Avendaño kondigt aan dat er duizend wooneenheden zullen bijkomen naast de botanische tuin in het noordelijk deel van de hoofdstad, dankzij ontwikkelingshulp van VN-agentschappen, de EU en de VS. "Maar veel mensen willen Bañado niet verlaten."

Ecosysteem

De organisatie Cobañados pleit voor de aanleg van een kustweg die dichter bij de rivieroever loopt en een soort dijk vormt die Bañado zou beschermen.
Er wordt gedacht aan een systeem met sluizen en pompen om land te winnen, zoals toegepast in andere Paraguayaanse steden als Pilar and Concepción. Zo kunnen overstromingsgevoelige buurten behouden blijven. Het zou minder kosten dan het ganse gebied op te hogen en vervolgens alles opnieuw te bouwen, zoals de regering overweegt.

Het voorstel van de regering is niet alleen duur. Het zou ook de lokale bewoners van de Bañado's verdrijven om plaats te maken voor rijkere inwoners en bedrijven, zo wordt gevreesd.

"Bovendien zou het ecosysteem ingrijpend veranderen", aldus Elías Díaz Peña, hoofd van de lokale milieuorganisatie Sobrevivencia.