De pensioenleeftijd moet in Europa naar boven, en dat kan duurzaam en rechtvaardig (OPINIE)

Begin oktober 2025, toen de politieke toekomst van ontslagnemend - en opnieuw benoemd - premier van Frankrijk Sébastien Lecornu aan een zijden draadje hing, beloofde hij de onpopulaire pensioenhervormingen uit te stellen tot 2027, het jaar van de presidentsverkiezingen.

Socialistische parlementsleden kraaiden victorie, en het Franse bedrijfsleven zuchtte. S&P verlaagde de kredietwaardigheid van Frankrijk vanwege de bezorgdheid over de begroting.

Nu Frankrijk een onvermijdelijke hervorming minstens twee jaar uitstelt en ook veel andere Europese landen met een eigen pensioencrisis kampen, is het de moeite waard om na te denken over hoe een pensioenhervorming duurzaam, rechtvaardig en politiek haalbaar kan zijn.

Opvallend aan het debat over pensioenhervormingen in Europa is immers dat de problemen die aan de grondslag liggen niet alleen goed begrepen, maar ook prima gedocumenteerd zijn: de Europese bevolking vergrijst, het geboortecijfer daalt en de levensverwachting stijgt steeds verder. Dus dragen er minder mensen bij aan de inkomsten van de publieke stelsels, terwijl meer mensen er voor langere tijd middelen uit halen. 

Daar komt nog de technologische disruptie bij, die het aandeel van het arbeidsinkomen in het bruto binnenlands product doet dalen.

Levensverwachting

De meeste Europese betalingsstelsels zijn ontworpen toen de demografische situatie er nog heel anders uitzag. Dat betekent dat ze moeten worden aangepast aan de huidige realiteit. In andere domeinen, zoals bijvoorbeeld het onderwijs, hebben we dat wel geaccepteerd: we delen schooldistricten anders in en bouwen minder nieuwe scholen om rekening te houden met het kleinere aantal kinderen in onze wijken. Maar elke debat over de aanpassing van de pensioenleeftijd brengt woedende betogers op de been in de straten van Brussel, Parijs of Madrid.

In Frankrijk is het ook belangrijk om de hervorming in perspectief te plaatsen: het voorstel luidt er om de pensioenleeftijd met twee jaar te verhogen, tot 64 jaar. Ter vergelijking: Denemarken past de pensioenleeftijd om de vijf jaar aan op basis van de levensverwachting en heeft eerder dit jaar goedgekeurd om die tegen 2040 te verhogen van 67 naar 70 jaar.

In andere landen mislukken de pensioenhervormingen steeds weer omdat de politiek de economie overstemt. Demografische verschuivingen zijn nochtans voorspelbaar, de kosten ervan zijn meetbaar en de beleidsinstrumenten die nodig zijn om de gevolgen ervan aan te pakken, bestaan al. Maar hervormingen mislukken wanneer ze botsen met electorale beloftes en wantrouwen bij de bevolking.

Hoe kunnen we die problemen overwinnen? In plaats van ons te concentreren op één aspect, zoals de pensioenleeftijd, stellen we een multidimensionale aanpak voor die zowel de uitgaven als de bijdragen aanpakt en de mensen compenseert die in eerste instantie door de hervormingen worden getroffen. 

Spanje diende als onze casestudy, maar de lessen gelden ook voor veel andere Europese landen.

Automatische aanpassingen en eenmalige compensaties

Een deel van de oplossing bestaat uit nieuwe automatische aanpassingsmechanismen, of regels die pensioenen aanpassen aan de veranderende economische en demografische omstandigheden. Die mechanismen maken pensioenstelsels voorspelbaarder en geloofwaardiger, en verminderen hun afhankelijkheid van een reeks ad-hoc-hervormingen die gepaard gaan met moeilijke politieke beslissingen.

We stellen ook voor om werknemers en gepensioneerden die het zwaarst worden getroffen door lagere pensioenen te vergoeden, bijvoorbeeld met een eenmalige financiële compensatie.

Het nadeel van dat beleid is dat overheden deze betalingen zouden moeten financieren, waarschijnlijk door nieuwe staatsschulden te maken. Maar zoals we al vele malen hebben gezien, worden hervormingen die zijn doorgevoerd zonder een poging tot compensatie van wie daarbij verliest, vaak teruggedraaid.

Oudere kiezers die hun pensioen in het vooruitzicht hebben – en dat zijn er elke dag meer – zullen elke poging om hun uitkering te verlagen blokkeren, tenzij ze begrijpen dat ze voor hun verliezen zullen worden gecompenseerd.

Maak pensioenhervormingen haalbaar

Om pensioenhervormingen ook echt te doen slagen, moeten ze op vijf elementen gebaseerd zijn:

1. Introduceer een duurzaamheidsfactor die het bedrag van het initiële pensioen aanpast aan de levensverwachting van de groep werknemers die met pensioen gaat. In de praktijk betekent dit dat mensen die op jongere leeftijd met pensioen gaan, een lager pensioen zullen ontvangen omdat ze waarschijnlijk langer pensioen zullen ontvangen. Deze aanpak stimuleert werknemers om langer te blijven werken.

2. Voer een automatische aanpassingsregel in die pensioenrechten en/of pensioenen zelf actualiseert om de financiële houdbaarheid van het stelsel te waarborgen. Momenteel worden pensioenen in veel stelsels aangepast aan de hand van een indexering aan de consumentenprijzen. Dat is niet houdbaar, omdat zo de pensioenvervangingsratio, de verhouding tussen het salaris vóór de pensionering en het pensioen zelf, daalt. Dat geldt met name in een omgeving met een lage of zelfs nulgroei van de arbeidsproductiviteit (zoals onder meer in Spanje het geval is).

3. Bereken pensioenen op basis van de bijdragen die gedurende het hele beroepsleven van werknemers die met pensioen gaan zijn betaald, in plaats van enkel tijdens de laatste 25 jaar of een andere beperkte maatstaf. Het buiten beschouwing laten van de eerste gewerkte jaren komt meestal ten goede aan de hoogste inkomens en leidt tot een onderfinanciering van het systeem als geheel.

4. Schaf de bovengrens voor loonbelastingen af, maar behoud maximum pensioenen, zodat hogere inkomens bijdragen aan het systeem zonder daarvoor hogere pensioenen te ontvangen.

5. Bied een eenmalige compensatie aan voor de werknemers en gepensioneerden die verliezen bij deze hervormingen. Die compensaties zullen bovenop de bestande staatsschuld komen, maar de overgangsmaatregel zorgt voor een eerlijke transitie en voorkomt de sociale weerstand die pensioenhervormingen vaak doet mislukken.

Als al die maatregelen worden gecombineerd, verbeteren ze niet alleen de financiële levensvatbaarheid van de pensioenstelsels die de uitgaven in de toekomst verminderen, maar stimuleren ze ook particuliere besparingen en bevorderen ze langer werken. Als de hervormingen ruim van tevoren worden aangekondigd, kunnen de kosten van de omschakeling lager uitvallen omdat gezinnen meer ruimte krijgen om hun consumptie, spaarplannen en pensioenkeuzes aan te passen.

Dit betekent niet dat pensioenhervormingen geen controverse meer zullen veroorzaken. Als deze maatregelen worden aangenomen, moeten regeringen ze duidelijk uitleggen en anticiperen op weerstand bij de bevolking. Ze moeten ook duidelijk maken dat zonder hervormingen aanzienlijke belastingverhogingen onvermijdelijk zijn.

En het alternatief - niets doen -  is allerminst aantrekkelijk: volgens onze berekeningen zou Spanje het gemiddelde btw-tarief met 9 procentpunten moeten verhogen, van 16 procent naar 25 procent, om voldoende inkomsten te genereren om het huidige systeem voor onbepaalde tijd in stand te houden. 

Door onpopulaire beslissingen over pensioenen uit te stellen, maken politici zich dus op voor nog veel minder populaire maatregelen in de toekomst: belastingverhogingen.

Javier Díaz Giménez is hoogleraar Economie aan de IESE Business School (Universiteit van Navarra), Julián Díaz Saavedra is hoogleraar Economie verbonden aan de Universiteit van Granada.
__

Dit artikel is eerder verschenen bij IPS-partner The Conversation.