Canada is niet langer mazelenvrij, en de VS zullen snel volgen (ANALYSE)

De Pan American Health Organization, die optreedt als het regionale kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie voor Noord- en Zuid-Amerika, heeft op 10 november 2025 de mazelenvrije status van Canada ingetrokken.

De organisatie deed de aankondiging nadat de commissie die over de uitroeiing van mazelen waakt, in Mexico-Stad bijeen was gekomen om er de meest recente volksgezondheidsgegevens te bespreken.

Minder gevaccineerd

Als epidemioloog die zich bezighoudt met de verspreiding van infectieziekten, verbaast die verandering in status mij niet. Mazelen zijn zeer besmettelijk en door een daling van het aantal vaccinaties onder kinderen in Canada en andere landen zijn veel kinderen niet langer beschermd tegen de ziekte.

De heropleving van mazelen in Canada, na tientallen jaren met zeer weinig besmettingen, is geen geïsoleerd probleem. Ook in de VS waren er dit jaar grote uitbraken van mazelen en de kans is groot dat ook daar de status van ‘mazelenvrij land’ zal sneuvelen.

Het verlies van die status is een symptoom van een dieper liggend probleem: een afnemend vertrouwen in de publieke berichtgeving over wetenschap en gezondheid, wat heeft geleid tot een daling van de vaccinatiegraad en een toenemende kwetsbaarheid voor ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen.

Zeer besmettelijk

Mazelen is een van de meest besmettelijke ziekten ter wereld. Voordat het vaccin tegen de infectieziekte in 1963 werd goedgekeurd voor gebruik, kreeg bijna elk kind de mazelen. Jaarlijks stierven ook meer dan 2 miljoen kinderen aan deze ziekte.

Het vaccin verminderde dat risico drastisch. In 1968, vijf jaar nadat het vaccin beschikbaar werd, was het aantal gevallen in de VS met meer dan 95 procent gedaald. Ook in Canada nam het aantal infecties aanzienlijk af nadat het vaccin tegen het virus was geïntroduceerd.

Tragisch genoeg sterven er wel nog steeds honderdduizend kinderen per jaar aan de mazelen, ondanks het feit dat er een veilig, effectief en goedkoop vaccin beschikbaar is. Bijna al die sterfgevallen vinden plaats in lage-inkomenslanden, waar veel kinderen geen toegang hebben tot de aanbevolen doses van het vaccin.

Status: mazelenvrij

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gebruikt drie categorieën om aan te geven hoe goed een land de verspreiding van infectieziekten zoals mazelen kan voorkomen. Een ziekte wordt 'onder controle' beschouwd wanneer volksgezondheidsmaatregelen, zoals routinematige kindervaccinaties, het aantal nieuwe infecties aanzienlijk verminderen. 

De ziekte is 'geëlimineerd' als de enige gevallen die zich voordoen in een land kleine uitbraken zijn die verband houden met internationaal reizen. 

Ten slotte wordt een ziekte pas als 'uitgeroeid' gelabeld nadat er zich gedurende meerdere jaren geen gevallen ter wereld meer hebben voorgedaan.

Om de status van een mazelenvrij land te bereiken ('geëlimineerd'), mag er gedurende ten minste één jaar geen lokale overdracht van de ziekte plaatsvinden. Een land verliest die status als er opnieuw meldingen van overdracht zijn van persoon tot persoon gedurende minstens een jaar.

Zodra een land mazelen heeft geëlimineerd, is er vrijwel geen risico meer op de ziekte, zolang de vaccinatiegraad hoog blijft. Maar als de vaccinatiegraad daalt, zullen nieuwe uitbraken snel plaatsvinden.

Wat is er gebeurd?

In 1998 bevestigde de Pan American Health Organization dat Canada de overdracht van mazelen had geëlimineerd. Twee jaar later kregen ook de VS de status van mazelenvrij.

In 2016 waren alle landen in Noord- en Zuid-Amerika mazelenvrij verklaard. De regio verloor die status in 2018 na uitbraken in Brazilië en Venezuela, maar kreeg hem in 2024 weer terug.

Maar sinds de Covid-19-pandemie is de vaccinatiegraad onder kinderen wereldwijd gedaald. En om gemeenschappen tegen uitbraken van mazelen te beschermen, moet ongeveer 95 procent van de bevolking tegen de ziekte worden ingeënt.

In Canada daalde het percentage 2-jarigen dat ten minste één dosis mazelenvaccin toegediend heeft gekregen van ongeveer 90 procent in 2019 tot ongeveer 82 procent in 2022 en 2023. Naarmate het aantal niet-gevaccineerde mensen in de bevolking toenam, steeg ook het risico op uitbraken.

En die volgden snel: tussen 2020 en 2023 waren er amper zestien gevallen in het hele land - in 2024 waren dat er al meer dan honderd en in 2025 al meer dan vijfduizend. Dit jaar zijn er in elke Canadese provincie al gevallen geweest onder baby’s, kinderen en volwassenen, en al twee baby’s zijn overleden.

Minder dan 10 procent van de mensen die ziek zijn geworden, was ingeënt.

VS en Mexico

Het is heel waarschijnlijk dat zowel de VS als Mexico in 2026 hun status van mazelenvrij land zullen verliezen, omdat beide landen sinds begin 2025 te maken hebben met aanhoudende uitbraken van de ziekte.

Meer dan 90 procent van de kleuters in de VS is ingeënt, maar dat percentage is te laag om gemeenschappen tegen uitbraken te beschermen. Een uitbraak die in januari 2025 in Texas begon, besmette meer dan 760 mensen en kostte aan twee kinderen het leven.

In totaal zijn in 2025 meer dan 1600 Amerikanen in meer dan 40 staten ziek geworden door het mazelenvirus. Dat zijn meer gevallen dan in enig ander jaar sinds 1992. Ruim 90 procent van de mensen die ziek werden, was niet gevaccineerd.

Ook Mexico heeft dit jaar duizenden gevallen van mazelen gehad, voornamelijk onder niet-gevaccineerde mensen.

Midden-Amerika, Zuid-Amerika en het Caribisch gebied blijven voorlopig gevrijwaard. Maar de uitbraken in Noord-Amerika vergroten het risico dat de ziekte zich naar andere landen verspreidt.

Zonder een aanzienlijke verbetering van de vaccinatiegraad en het vertrouwen van het publiek in maatregelen op vlak van volksgezondheid, zullen veel landen de komende jaren waarschijnlijk te maken krijgen met meer en grotere uitbraken van mazelen en andere ziekten die door vaccinatie te voorkomen zijn.

Kathryn H. Jacobsen is hoogleraar Gezondheidsstudies aan de Universiteit van Richmond (Verenigde Staten).
-

Dit artikel is eerder verschenen bij IPS-partner The Conversation