Amazonezeekoe kan zich door droogte minder verstoppen voor stropers

Amazonelamantijnen zijn een ongrijpbare diersoort die leeft in de duistere diepten van de rivieren en meren in het Amazonegebied. In tegenstelling tot honderden rivierdolfijnen konden ze de hoge temperaturen van de historische droogte van 2023 doorstaan, maar de lage waterstanden vormen een ander gevaar. 

Met minder water om in te schuilen, worden deze zoogdieren, die wel een halve ton kunnen wegen, blootgesteld aan stropers die de jacht opvoeren tijdens het droge seizoen. Zo doden de lamantijnen voor hun vlees en bedreigen zo de toch al kwetsbare populatie nog meer.

“De droogte biedt kansen voor jagers”, vertelt Anselmo d'Affonseca, een dierenarts van het Zeezoogdierenlab aan het Braziliaanse Nationale Instituut voor Amazone-onderzoek (INPA). Hij maakt zich zorgen over de impact van de jacht op de zeekoeien.

Vlees wordt nog gegeten

Die jacht werd bijna zestig jaar geleden verboden, nadat de aantallen waren gekelderd. De jongere generaties in de gemeenschappen langs de rivieren zijn vandaag cultureel minder verbonden met zeekoeienvlees, waardoor de vraag is afgenomen.

Toch blijft stropen een grote bedreiging die wordt verergerd door droogtes, verklaart ook Mariana Paschoalini Frias, natuurbeschermer bij WWF-Brazilië en coördinator van het Zuid-Amerikaanse Rivierdolfijn-initiatief.

Zeekoeienvlees wordt nog erg gesmaakt in sommige delen van het Amazonewoud, volgens D'Affonseca, en er valt geld mee te verdienen. Een doorsnee-lamantijn levert tweederde van zijn gewicht aan vlees op. De autoriteiten hebben de open handel in grote steden grotendeels aan banden gelegd, maar het vlees wordt wel nog op grote schaal gegeten in kleinere, geïsoleerde steden, waar minder controle is.

Donker water

Precieze cijfers zijn er niet, maar experts schatten dat er vorig jaar in de droge periode op ongeveer driehonderd zeekoeien is gejaagd in het reservaat Piagaçu-Purusin de Braziliaanse staat Amazonas. 

“Het is bijna onmogelijk om de populatie lamantijnen in het hele Amazonegebied in te schatten, omdat de rivieren erg groot zijn en de waters donker. We hebben geen manier om ze te tellen”, zegt D'Affonseca. Hij vermoedt dat de populatie zich aan het herstellen is, gelet op het toenemende aantal babyzeekoeien, of kalfjes, die de laatste twee tot drie decennia gered zijn.

Jagers vangen vaak eerst het kalf om de moeder te lokken. Tijdens de eerste twee levensjaren is het kalf volledig afhankelijk van de moeder om te zogen en om te leren hoe het naar de oppervlakte moet komen om lucht te happen. Als de moeder haar gevangen jong probeert te redden, doden jagers haar en laten het kalf achter.

“Zulke kalveren hebben heel weinig kans om te overleven”, verklaart Renata Emin, bioloog en voorzitter van Bicho D'Água, een ngo die lamantijnen redt en rehabiliteert. Vaak zijn het leden van de gemeenschap die milieuorganisaties contacteren om de kalveren te redden. Dat is niet alleen belangrijk voor de zeekoeienpopulatie, maar ook voor de ecosystemen waarin ze leven.

Geamputeerde vin

“De amazonelamantijn heeft een signaalfunctie omdat hij extreem kwetsbaar is voor elke verandering of verstoring die zich in de regio voordoet”, zegt Frias. “Wanneer een iconische diersoort in het Amazonegebied wordt aangetast, betekent dat een ineenstorting die veel groter is dan alleen die van de soort zelf, maar van een ecosysteem dat lijdt onder zware druk van buitenaf.”

Om de huidige populatie te beschermen tegen toekomstige bedreigingen, passen natuurbeschermers een veelzijdige aanpak toe, waaronder het redden en vrijlaten van achtergelaten kalveren, het monitoren van de huidige populatie en educatie over zeekoeien in lokale gemeenschappen.

In de staat Pará, waar lamantijnen ook bejaagd worden, vangt organisatie Bicho D'Água momenteel twee kalveren op, waarvan er één in maart werd gered met een geamputeerde zwemvin, waarschijnlijk als gevolg van menselijke activiteiten. Het kalf ligt momenteel in een dierenziekenhuis, na een gezamenlijke reddingspoging van Bicho D'Agua en het Braziliaanse federale milieuagentschap IBAMA. 

In de hele staat zijn er vijftig zeekoeien in rehabilitatie. “Dat is een heel hoog aantal”, vindt Emin.

Het redden van lamantijnkalfjes is meestal eenvoudig, vooral de pasgeborenen zijn makkelijk uit het water te halen, aldus D'Affonseca. De moeilijkheden beginnen wanneer mensen met goede bedoelingen kalveren proberen te redden waarvan ze ten onrechte denken dat de dieren verlaten zijn - terwijl de moeder eigenlijk in de buurt is, maar verborgen blijft. Om dit aan te pakken, zijn INPA en de Vereniging voor Vrienden van de Lamantijn (AMPA) een sensibiliseringscampagne gestart met posters en een boekje. Het helpt om mensen te betrekken bij de zorg voor de zeekoeien in de regio.

Gewenning

Een andere uitdaging bij het redden van zeekoeien is om ze voor te bereiden op hun leven in het wild. Daarbij moeten de dieren eerst acclimatiseren in een rivierhok. Maar hoe langer een zeekoe in gevangenschap verblijft, hoe moeilijker het wordt om hem vrij te laten. Hij loopt dan het risico gewend te raken aan mensen en gedrag te ontwikkelen dat zijn overleving in het wild in de weg staat. 

“Het is erg belangrijk voor de zeekoeien dat ze deze overgang doorlopen”, zegt Enim. “De kalveren moeten de getijden, de stromingen en de bodem van de rivier begrijpen. Vrijgelaten dieren die meteen naar de natuurlijke omgeving gingen, slaagden er minder goed in om zich aan te passen.”

Maar alles begint dus bij een succesvolle reddingsactie. Bicho D'Água werkt ook nauw samen met lokale gemeenschappen en leert hen hoe ze eerste hulp kunnen bieden aan verweesde zeekoeienkalfjes. Gezien de enorme afstanden in het Amazonegebied en de afhankelijkheid van waterwegen voor transport, kan deze training een kwestie van leven of dood zijn voor de jonge lamantijnen voordat reddingswerkers ter plaatse zijn.

“Het is heel belangrijk om mensen, verenigingen en gemeenschapsleiders te hebben die eerste hulp kunnen bieden en onze teams kunnen informeren zodat we ze kunnen begeleiden, zelfs van een afstand”, zei Enim. “We geloven echt dat deze sociale mobilisatie en betrokkenheid van de gemeenschap fundamenteel kan bijdragen aan het behoud van de soort.”

Jagers afschrikken

Milieu-educatie is essentieel, maar moet gepaard gaan met overheidssteun, vinden natuurbeschermers. AMPA, samen met onderzoeksbureau INPA en haar LMA-laboratorium, heeft onlangs een ontmoeting gehad met milieu-instanties van de deelstaat Amazonas om zich beter voor te bereiden op de mogelijk lage waterstanden van dit jaar.

Ook strenger optreden tegen de jacht is nodig om jagers af te schrikken en de overgebleven zeekoeien te beschermen, beklemtoont D'Affonseca. “De gewoonte om vlees van wild te eten en te verhandelen is een realiteit in het Amazonegebied. Maar het gebrek aan handhaving moedigt mensen aan om lamantijnen te doden en hun vlees te verkopen.”